Hüququn tarixi məktəbi (alm. Historische Rechtsschule‎) — XVIII əsrin sonlarında Almaniyada yaranmış hüquqi düşüncə cərəyanıdır. XIX əsrin birinci yarısında bu istiqamət geniş populyarlıq və nüfuz qazanmışdır. Bu məktəbin nümayəndələrinin diqqət mərkəzində hüququn yaranması və tarixi inkişafı məsələsi dayanırdı. Hüququn tarixi məktəbinin banisi Göttingen Universitetinin professoru Qustav Hüqo (1764–1844) hesab olunur. Onun əsas əsəri "Pozitiv hüququn, xüsusən də xüsusi hüququn fəlsəfəsi kimi təbii hüquq dərsliyi"dir. Onun davamçısı Fridrix Karl fon Savinyi (1779–1861) olmuşdur ki, onun da əsas əsərləri "Mülkiyyət hüququ" və altı cildlik "Müasir Roma hüququ sistemi"dir. Bu cərəyanın sonuncu və ən parlaq nümayəndəsi Georq Fridrix Puxtadır (1798–1846). Onun əsas əsərləri: "Adət hüququ" və "İnstitusiyalar kursu"dur.^[1]

Bu cərəyanın nümayəndələri hesab edirdilər ki, dövlət-hüquq hadisələrinin düzgün başa düşülməsi və inkişafı üçün onların tarixi təkamülünün öyrənilməsi və dərk edilməsi həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Böyük Fransa inqilabına qarşı özünəməxsus bir reaksiya kimi yaranan və inkişaf edən tarixi məktəbin diqqət mərkəzində tarix, ənənələr və ən əsası "xalq" anlayışı dayanırdı. Baza anlayışlar "xalq" və "xalq ruhu" (və ya tarixin ruhu) idi. Tarixi məktəbin nümayəndələrinin anlayışında xalq — cəmiyyətin təbəqələri və qrupları arasındakı üzvi əlaqələrə əsaslanan fərdlərin birliyidir. Xalqın ruhu ənənələrə əsaslanır və əsrlər boyu formalaşır. Məhz buna görə də o, hüquqyaradıcılıq proseslərində həlledici rol oynayır. Xalq anlayışı ilə bu cərəyana xas olan anti-individualizm (fərdiyyətçiliyə qarşı çıxmaq) sıx əlaqədardır. Tarixdə əvvəlcə xalq formalaşmış, yalnız sonra onun əsasında zümrə və fərdin hüquqları yaranmışdır. İnsan, onu yaradan və əhatə edən ətraf mühitin — yəni xalqın "məhsuludur".^[2]

• Qustav Hüqo (1764–1844)
• Fridrix Karl fon Savinyi (1779–1861)
• F. Y. Ştol
• Georq Fridrix Puxta (1798–1846)
• Karl Fridrix Eyxqorn

Hüququn tarixi məktəbi nümayəndələrinin konsepsiyasının əsasını pozitiv hüququn bir sıra obyektiv faktorlarla şərtlənməsi haqqındakı iddia təşkil edirdi. Pozitiv hüquq yalnız qanunverici orqanların qanunyaradıcılıq fəaliyyəti prosesində yaradılan müstəsna nəzəri konstruksiya deyil. Cəmiyyətdə fəaliyyət göstərən hüquq — yalnız dövlətin səlahiyyətli orqanlarının göstərişlərinin məcmusu deyil. Həm ümumi, həm də xüsusi hüquq öz-özünə formalaşır; o, dil və adətlər kimi ictimai inkişaf nəticəsində yaranır. Qustav Hüqo, hüququ dillə müqayisə edərək vurğulayırdı ki, o da dil kimi müqavilə ilə müəyyən edilmir, kiminsə iradəsi ilə tətbiq olunmur və Allah tərəfindən verilmir. Alim hüququn yaranmasını oyun qaydalarının formalaşması ilə müqayisə edirdi. O qeyd edirdi ki, oyunlarda qaydalar çox vaxt oyunçuların razılığından asılı olmayaraq formalaşır. Onlar zaman keçdikcə ortaya çıxan mübahisəli məsələlərin eyni cür həll edilməsi nəticəsində yaranır.

Yalnız tədricən, formalaşmış təcrübə nəticəsində sabit qaydalar bərqərar olur. Hüquq yalnız və ya hətta əsasən qanunvericilik sayəsində deyil, daha çox müstəqil inkişaf yolu ilə, xalq tərəfindən könüllü qəbul edilən müvafiq ünsiyyət normalarının kortəbii şəkildə yaranması ilə formalaşır. Milli ruh və xalqın şüuru hüququn inkişafını müəyyən edən faktorlardır. Bu normalar xalqın həyat şəraitinə adekvatdır. Buna görə də qanunlar pozitiv hüququ yaratmır, yalnız onu tamamlayır və konkretləşdirir. Pozitiv hüquq "milli ruh" və "xalq şüuru" tərəfindən şərtləndirilən və formalaşdırılan adət hüququndan törəmişdir. Q. Hüqo qeyd edirdi ki, hüquqi normalar və institutlar bütövlükdə cəmiyyətin inkişafı prosesində yaranır və təkamül edir. Bu inkişaf özlüyündə dövrün tələblərinə, ictimai-siyasi vəziyyətin dəyişməsinə müvafiq dəyişikliklərə gətirib çıxarır.

Hüqo vurğulayırdı: qanunun tələb etdiyi hər zaman praktikada baş verənlərlə üst-üstə düşmür və o, bu vəziyyəti normal hesab edirdi. Çünki bir çoxları qanunu oxumamışdır və onun məzmununu bilmir, lakin işlərin faktiki vəziyyəti hər kəsə yaxşı tanışdır. Buna görə də alim faktiki olaraq mövcud olan hər bir vəziyyəti təqdir edir. Əslində, onun mövqeyini Hegelin sözlərini parafraz edərək belə xarakterizə etmək olar: "Mövcud olan hər şey qanunidir, çünki o mövcuddur".

Hüququn tarixi məktəbinin digər nümayəndəsi Fridrix Karl fon Savinyi vurğulayırdı ki, hüquq — xalq ruhunun məhsulu, xalqın bütöv mədəniyyətinin ayrılmaz elementidir. Mədəniyyət kimi, hüquq da ayrı-ayrı fərdlərin və ya şəxslər qrupunun özbaşına istəkləri ilə müəyyən edilə bilməz. Hüquq xalqı təşkil edən bütün insanların müştərək həyatı prosesində formalaşır. Müəyyən sayda fərdi "xalq"a çevirən birləşdirici amil — müştərək hüquq şüuru və mahiyyətcə ictimai olan fəaliyyətdir. Xalq mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi kimi hüquq da onunla eyni səviyyədədir və yalnız bu mədəniyyət çərçivəsində dərk edilə bilər. Hüquq milli ruhun hərəkəti və inkişafı ilə birlikdə dəyişir. Hüququn təkamülü — rüşeymdən orqanizmin inkişafına bənzədiyi üçün həmişə üzvi bir prosesdir. Hüququn bütün tarixi — daşıyıcısı əzəldən xalq ruhu olan həmin substansiyanın yavaş və rəvan şəkildə üzə çıxmasıdır. Bunu iddia etməklə yanaşı, Savinyi hüququn işlənilməsində hüquqşünasların rolunu və əhəmiyyətini inkar etmir.

O, hüququn tarixi inkişafını iki mərhələyə və ya iki əsas stadiyaya bölür: "təbii" hüquq stadiyası və "elmi" hüquq stadiyası. Birinci mərhələdə hüquq bilavasitə xalqın şüurunda formalaşır və Adət hüququ kimi təzahür edir. İkinci mərhələdə isə o, xalqın nümayəndələri, xalqın hüquq şüurunun ifadəçiləri kimi çıxış edən alim-hüquqşünaslar tərəfindən formalaşdırılır. Bu mərhələdə hüquq iki aspektdə mövcuddur: bir tərəfdən xalq həyatının hissəsi kimi, digər tərəfdən isə hüquqşünasların məşğul olduğu xüsusi bir elm kimi; yəni hüquqda hüquqi-texniki element təzahür edir. Savinyi hüququn inkişafında növbəti mərhələ kimi kodlaşdırılmanı qəbul edir. Lakin inkişafının bütün mərhələlərində hüquq öz əsası — xalqın ümumi ruhu ilə əlaqəsini itirmir.

Georq Fridrix Puxta cəmiyyətə xalqın həyatı və tarixi ilə bağlı olmayan, buna görə də cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmə şansı olmayan hüquqi modellərin zorla qəbul etdirilməsi cəhdlərinin əsassız olduğunu vurğulayırdı. Xalqın bütöv mədəniyyətinin bir elementi kimi hüquq, digər xüsusiyyətlərlə yanaşı, hüququn inkişaf mərhələləri və ritmlərinin xalq həyatının təkamülü ilə üst-üstə düşməsində özünü göstərən üzvilik keyfiyyətinə malikdir. Puxta yazırdı: "Bu üzvi xüsusiyyət hüquqa həm də onun mütərəqqi inkişafında verilmişdir; hüquqi institutların varisliyi də üzvi xarakter daşıyır. Bunu bir cümlə ilə ifadə etmək olar: hüququn tarixi var".

Hüququn tarixi məktəbinin nümayəndələri hesab edirdilər ki, cəmiyyətdə fəaliyyət göstərən hüquqi institutların təyinatı real mövcud olan qaydanı olduğu kimi möhkəmləndirməkdir. Pozitiv qanunlar həyatda rast gəlinən şər qüvvələrlə mübarizə apara bilməz. Bəzən onlar xalq ruhunda baş verən dəyişikliklərin təsiri altında təbii-tarixi şəkildə formalaşan adət hüququnun və siyasi strukturun nizamlanmasına kömək edə bilərlər. Odur ki, qanunverici "millətin ümumi inamını" mümkün qədər dəqiq ifadə etməyə və onu hüquqi normalarda təsbit etməyə çalışmalıdır.

Puxta vurğulayırdı ki, hüquq — xalq ruhunun məhsuludur və bu və ya digər hüququn özünəməxsusluğu, spesifik xüsusiyyətləri xalqın xüsusiyyətləri ilə şərtlənmir. Bundan əlavə, o hesab edirdi ki, ayrı-ayrı fərdlərin iradəsi hüquqda heç bir rol oynamır. Hüquq tarixi zərurətin iradəsi ilə, başqa sözlə, tarixin iradəsi ilə formalaşır. Hüquq — cəmiyyətdə tarixi olaraq formalaşmış şəraitin nəticəsidir. Alim yazırdı: "Hüquq — hüquqi ünsiyyətin bütün iştirakçılarının ümumi iradəsinin ifadəsidir". Eyni zamanda o qeyd edirdi ki, azadlıq hüququn əsas anlayışıdır. Lakin bir daha vurğulamaq lazımdır ki, bütövlükdə tarixi məktəb üçün anti-individualizm (fərdiyyətçiliyə qarşı çıxmaq) xarakterikdir. Hüququ müəyyən bir xalqın milli ruhunun məhsulu elan etməklə yanaşı, hüququn tarixi məktəbi nümayəndələri transmilli xarakter daşıyan ümumi hüquq prinsiplərinin mövcudluğunu da inkar etmirdilər. Xüsusilə, Puxta qeyd edirdi ki, hüquqda milliliklə yanaşı, bir xalqa digərinə təsir etmək və öz inkişafı üçün özgə hüququnu əsas kimi götürmək imkanı verən müəyyən "ümumi" əsaslar mövcuddur. Qərbi Avropa ölkələrində Roma hüququnun resepsiyası da bununla izah olunur.

Dövlət də tarixi məktəbin nümayəndələri tərəfindən hüquqa bənzər şəkildə nəzərdən keçirilirdi. Dövlət hüququ yaradan eyni qüvvə tərəfindən yaradılmışdır. Onun əsasını da xalq ruhu təşkil edir. "Xalqın ruhu hüququ yaratdığı kimi, dövləti də yaradır" — deyə Puxta yazırdı. Dövlətin inkişafı hüququn inkişafı kimi üzvi şəkildə baş verir.

Hüququn tarixi məktəbi nümayəndələrinin hüquqşünaslıqda təklif etdikləri "xalq ruhu mistikası" özünə az tərəfdar tapmışdır. Lakin tarixi məktəbin fəlsəfi-hüquqi konsepsiyasında onların əbədi, hərəkətsiz və dəyişməz hüquqlar prinsipi ilə xarakterizə olunan təbii-hüquq doktrinalarının rasionalizminin metafizikliyini tənqid etmələri mühüm nəzəri əhəmiyyət kəsb edirdi. Tarixi məktəb Maarifçilik dövrünün zəka, şəxsiyyət, təbiət və ya təbii hüquq kimi mücərrəd anlayışlarına pərəstişi rədd etmişdir. Hüquqi təlimlərin inkişafının sonrakı mərhələlərində tarixi məktəbin hüquqi institutları xalqın vahid həyat prosesində tarixi qanunamüvafiqliklə yaranan, fəaliyyət göstərən və inkişaf edən xüsusi sosial hadisələr kimi şərh etməsi ideyası mühüm rol oynamışdır.

Hüququn tarixi məktəbi nümayəndələri səmərəli bir cəhdə başladılar: birincisi, hüququ insanların ixtiyari uydurması kimi qəbul edilməsindən uzaqlaşıb, onu ictimai həyatın qanunamüvafiq tarixi məhsulu kimi şərh etdilər. Tarixi norma yaratma prosesində Adət hüququnun əhəmiyyəti, xalq adətlərinin qanunvericiliyə təsiri ilk dəfə əsaslandırıldı. Hüququn bütövlükdə nəzəri yaradıcılıqla deyil, xalq həyatının obyektiv prosesi tərəfindən yaradıldığı barədə nəticə tamamilə doğru idi.

İkincisi, onlar hüququn əbədiliyi və dəyişməzliyi ideyasına söykənən təbii-hüquq doktrinasının zəifliyini düzgün müəyyən etdilər. Hüquq və dövlət — bir sıra amillərdən (iqlim, etnik, siyasi və s.) asılı olan konkret xalqların varlığının nəticəsidir. Hər bir xalqın qanunvericiliyi ümumiyyətlə insan haqqında mücərrəd təsəvvürlərə deyil, onun həyat şəraitinə müvafiq gəlməlidir. Üçüncüsü, hüququn üzvi inkişafı ideyasının tərəfdarları olan Savinyi və Puxta hüquqyaradıcılıq prosesində subyektiv amillərin rolunu da inkar etmirdilər. Onlar hesab edirdilər ki, hüquqşünaslıq xalq üçün hüququ dərk etmə elmi rolunu oynayır və hüququn inkişaf maraqlarına xidmət edir. Onlar hüquqşünasların Roma hüququnun resepsiyasını izah etmək sahəsindəki fəaliyyətini yüksək qiymətləndirirdilər. Puxta Roma hüququnu istənilən milli xüsusiyyətlərlə bir araya gələ bilən "milliüstü" bir hüquq, müxtəlif xalqların hüquq sistemlərinin qarşılıqlı təsiri kimi xarakterizə edirdi.

Tarixi məktəb müasir hüququn əvvəlki dövrlərin hüququ ilə varisliyi məsələsini gündəmə gətirmişdir. Hüquqşünaslar praktikada bu varisliyi nəzərə almalıdırlar. Tarixi məktəbin təsiri ilə hüquqşünaslar təbii hüququ universal bir nümunə kimi qəbul etməkdən daşınmışdırlar və tarixi baxışlara meyil etməyə başlamışdırlar. Onlar mövcud sistemi təbii-hüquq dəyərləri ruhunda yenidən formalaşdırmağa tələsmirdilər.

Məsələn, Rusiya İmperiyasında kodlaşdırılma prosesi məhz hüququn tarixi məktəbinin təsiri altında gedirdi. I Nikolayın yeni məcəllədən imtina edərək, artıq formalaşmış qanunvericiliyi sistemləşdirməsi buna nümunədir. Tarixi məktəbin təsiri ilə hüquqşünaslarda köhnə hüququ öyrənməyə maraq yaranmışdır. Nəticədə hüquq müstəqil bir elm sahəsi kimi formalaşmağa başlamışdır. Hüququn inkişafı qanunamüvafiq bir prosesdir; milli ruhun hər bir mərhələsi əvvəlki mərhələ ilə əlaqədardır, buna görə də hüququn formalaşması üzvi bir prosesdir ki, onu öyrənməklə xalqın hüquq şüurunun xüsusiyyətlərini dərk etmək mümkündür.

• Roma hüququ
• Adət hüququ

• Alessandro Hirata, Die Vollendung des usus modernus pandectarum: Christian Friedrich von Glück (1755–1831), Savigny Zeitschrift 123 (2006), 330-342.