◐ Shell
reader mode source ↗
بۆ ناوەڕۆک بازبدە
دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
دەوڵەتی ئیسرائیل
יִשְׂרָאֵל
إسرائیل
سروود: 

Hatikvah (הַתִּקְוָה)
پایتەختئورشەلیم
گەورەترین ئورشەلیم (قودس)
زمانە فەرمییەکان عیبری
زمانە ناوچەییەکان عەرەبی
گرووپە ڕەگەزییەکان  ٧٣٫٩٪ جوو، ٢١٫١٪ عەرەب، ٥٪ ئەوانی دیکە
دەوڵەت پەرلەمانی
 -  سەرۆک کۆمار ئایزک ھێرزۆگ
 -  سەرۆک وەزیران بێنیامین نێتانیاھوو[١][٢]
وەرگرتنی سەربەخۆیی سەربەخۆیی لە حووکمی بەریتانیا 
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠٢٥ ٩٬٥١٧٬١٨١ (٩٥ەم)
 -  چڕی 36503 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە 
٩٤٬٥٤٢٫٣کەس لە مایلی چوارگۆشە
دراو شێکێل ₪ (ILS)
ناوچەی کاتی IST (UTC+٢)
لای لێخوڕین ڕاست
پاوانی ئینتەرنێت .il

ئیسرائیل (بە عیبری: יִשְׂרָאֵל‎)، وڵاتێکە لە ناوچەی باشووری شام لە ڕۆژاوای ئاسیا. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ لوبنان، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ سووریا، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ئوردن، و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ میسر. کەناراوی ڕۆژاوای ئیسرائیل دەکەوێتە سەر دەریای ناوەڕاست، لووتکەی باشووری دەگاتە دەریای سوور، و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە نزمترین خاڵی زەوی لە نزیک دەریای مردوو ھەیە. ئورشەلیم شوێنی حکوومەت و پایتەختی ڕاگەیەندراوە،[٣] لەکاتێکدا تێل ئەڤیڤ گەورەترین ناوچەی شارنشین و ناوەندی ئابووریی ئیسرائیلە.

خاکی ئیسرائیل، کە بە فەلەستین یان خاکی پیرۆزیش ناودەبرێت، نیشتمانی کەنعانییە کۆنەکان و دواتریش شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا و ھەسمۆنیی یەھوودا بووە. دەکەوێتە نزیک ڕێڕەوی کیشوەرەکان، دانیشتووانناسییەکەی گۆڕا لەژێر ئیمپراتۆریەتە جۆراوجۆرەکاندا. دژەسامییەتیی ئەورووپی لە سەدەی ١٩دا پەرەی بە بزووتنەوەی زایۆنیست دا بۆ نیشتمانی جوولەکە، کە پاڵپشتی بەریتانیای بەدەستھێنا بە ڕاگەیەندراوی بالفۆر لە ساڵی ١٩١٧. دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، بەریتانیا ناوچەکەی داگیرکرد و فەلەستینی ژێر دەسەڵاتی بەریتانیای دامەزراند. فەرمانڕەوایی بەریتانیا و کۆچی جوولەکەکان لە سەروبەندی ھۆلۆکۆستدا گرژییەکانی نێوان عەرەب و جوولەکەی چڕتر کردەوە،[٤][٥] کە پەرەی سەند بۆ جەنگێکی ناوخۆیی دوای پلانی دابەشکردنی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٤٧.

ئیسرائیل سەربەخۆییی ڕای گەیاند کاتێک دەسەڵاتی بەریتانیا کۆتایی ھات لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، کە بەدوایدا داگیرکارییەک لەلایەن وڵاتانی عەرەبییەوە ڕوویدا. ئاگربەستی ١٩٤٩ ئیسرائیلی لە دەرەوەی پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانتر کرد،[٦] لەکاتێکدا ھیچ وڵاتێکی نوێی عەرەبی دروست نەکرا، و غەززە لەژێر کۆنترۆڵی میسر و کەناری ڕۆژاوا لەلایەن ئوردنەوە فەرمانڕەوایی دەکرا مایەوە.[٦][٧][٨] زۆربەی عەرەبە فەلەستینییەکان لە کاتی نەکبەدا ڕایانکرد یان دەرکران، [٩][١٠][١١] لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا و کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.

لەکاتێکدا سەربەخۆییی ئیسرائیل بووە ھۆی دژەسامییەتی لە جیھانی عەرەبیدا و کۆچی بەکۆمەڵی جوولەکەکان لەوێوە، بەتایبەتی بۆ ئیسرائیل.[١٢][١٣] دوای جەنگی شەش ڕۆژەی ١٩٦٧، ئیسرائیل کەناری ڕۆژاوا، غەززە و سینای میسری داگیرکرد، و قودسی ڕۆژھەڵات و بەرزایییەکانی جۆلانی سووریای لکاند. پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ میسر لە ساڵی ١٩٧٩ (سینا لە ساڵی ١٩٨٢ گەڕێندرایەوە) و ئوردن لە ساڵی ١٩٩٤ واژوو کران. ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆی ١٩٩٣ خۆبەڕێوەبەریی فەلەستینی سنوورداری لە کەناری ڕۆژاوا و غەززە ھێنایە ئاراوە، لەکاتێکدا ڕێککەوتننامەکانی ئیبراھیمی ٢٠٢٠ پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی زیاتری عەرەبی ئاسایی کردەوە، بەڵام ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین بەردەوامە.

یاسا بنەڕەتییەکانی ئیسرائیل کنێسێت وەک پەرلەمانێکی ھەڵبژێردراو بە شێوەیەکی ڕێژەیی جێگیر دەکەن. ئەو حکوومەت پێکدەھێنێت، کە لەلایەن سەرۆک وەزیرانەوە سەرکردایەتی دەکرێت، و سەرۆک کۆماری تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی ھەڵدەبژێرێت. ئیسرائیل خاوەنی یەکێک لە گەورەترین ئابوورییەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە،[١٤] یەکێکە لە بەرزترین ئاستەکانی بژێوی لە ئاسیا، و لەسەر ئاستی جیھان لە ڕیزبەندی ٢٥ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی و ١٤ەمینە لە تێکرای بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر کەس.[١٥] یەکێکە لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیھان لە ڕووی پێشکەوتووی تەکنەلۆژییەوە،[١٦] ئیسرائیل بەشێکی گەورەتری ئابوورییەکەی بۆ توێژینەوە و پەرەپێدان تەرخان دەکات زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی دیکە[١٧][١٨] و وا بڕوادەکرێت کە خاوەنی چەکی ناوەکی بێت. تاکە وڵاتە کە خاوەنی زمانێکی فەرمیی بووژاوە بێت، عیبری، چاندی ئیسرائیل دابونەریتە جوولەکەکان لەگەڵ کاریگەرییەکانی عەرەب تێکەڵ دەکات.

مێژوو

[دەستکاری]

پێش مێژوو

[دەستکاری]

شوێنی پێش مێژووی عوبەیدییە لە باکووری ئیسرائیل بوونی مرۆڤە دێرینەکان نزیکەی ١٫٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدات.[١٩] دووەم کۆنترین بەڵگەی مرۆڤە لەڕووی توێکارییەوە مۆدێرنەکان دەرەوەی ئەفریقا بەردبوویەکی تەمەن ٢٠٠٬٠٠٠ ساڵەیە لە دەشکەوتی میسلیا لەسەر کێوی کارمێل.[٢٠] کالچەری ناتوفی (١٠٬٠٠٠ پێش زایین) ڕەنگە پەیوەندی بە زمانی پرۆتۆ-ئەفرۆئاسیایییەوە ھەبێت[٢١][٢٢] و بەھۆی وەرگرتنی نشینگەیی پێش سەرھەڵدانی کشتوکاڵ و شۆڕشی نیۆلیتیک بەرچاوە.[٢٣]

سەردەمەکانی بڕۆنز و ئاسن

[دەستکاری]

ئاماژە سەرەتایییەکان بۆ شارەکانی «کەنعانی» و دواتر ئیسرائیلی لە دەقە دێرینەکانی ڕۆژھەڵاتی نزیک و میسریدا (٢٠٠٠ پێش زایین) دەردەکەون؛ ئەم دانیشتووانە وەک شارە-دەوڵەتە سەربەخۆکانی لەڕووی ڕامیارییەوە ڕێکخرابوون.[٢٤][٢٥] لە ماوەی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ (١٥٥٠–١٢٠٠ پێش زایین)، بەشێکی زۆری کەنعان دەوڵەتی پاشکۆکانی شانشینی نوێی میسریان پێکھێنا.[٢٦] لە ئەنجامی داڕمانی سەردەمی بڕۆنزی درەنگ، کەنعان کەوتە ناو پشێوییەوە و دەسەڵاتی میسری بەسەر ناوچەکەدا داڕما.[٢٧][٢٨] وا بڕوا دەکرێت باپیرانی ئیسرائیلییەکان گەلە دێرینە سامی-ئاخێوەرەکان بووبێتن کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە بوون.[٢٩]:78–79 گێڕانەوە شوێنەوارییە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیلییەکان و کالچەرەکەیان لە گەلانی کەنعانییەوە جیابوونەتەوە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئایینێکی جیاوازی تایبەتپەرست—و دواتر یەکتاپەرست—کە چەقی لەسەر یەھوە بوو.[٣٠][٣١] ئەوان بە شێوەیەکی دێرینی عیبری قسەیان دەکرد، کە بە عیبریی ئینجیلی ناسراوە.[٣٢] نزیکەی لە ھەمان کاتدا، فەلەستییەکان لە باشووری دەشتی کەناراوەکان نیشتەجێ بوون.[٣٣][٣٤]

ئۆستراکۆنی یاڤنێ-یام، نووسراوێکی بە عیبریی دێرین کە بەڵگەنامەی بەڕێوەبردنە لە یەھوودا

زۆربەی زانایانی مۆدێرن ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە گێڕانەوەی کۆچی بەکۆمەڵ لە تەورات و پەیمانی کۆندا بەو شێوەیەی وێنا کراوە ڕووی نەداوە؛ بەڵام ھەندێک لە ڕەگەزەکانی ئەم نەریتانە ڕەگە مێژووییەکانیان ھەیە.[٣٥][٣٦] مشتومڕ لەسەر سەرەتاییترین بوونی شانشینەکانی ئیسرائیل و یەھوودا و ڕادەی دەسەڵاتیان ھەیە. لەکاتێکدا ڕوون نییە ئایا شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل ھەبووە یان نا،[٣٧][٣٨] مێژوونووسان و شوێنەوارناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە باکووری شانشینی ئیسرائیل نزیکەی ٩٠٠ پێش زایین ھەبووە[٣٩]:169–195 و شانشینی یەھوودا نزیکەی ٨٥٠ پێش زایین.[٤٠][٤١] شانشینی ئیسرائیل لەو دووانە گەشاوەتر بوو و زوو بوو بە ھێزێکی ناوچەیی، پایتەختەکەشی لە سامیرە بوو؛[٤٢][٤٣][٤٤] لەژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی عۆمریدا، کۆنترۆڵی سامیرە، جەلیل، بەشی سەرەوەی دۆڵی ئوردن، دەشتی شارۆن و بەشێکی زۆری ترانسئوردنی دەکرد.[٤٣] شانشینی ئیسرائیل لە دەوروبەری ٧٢٠ پێش زایین لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێوە داگیرکرا.[٤٥] شانشینی یەھوودا، لەژێر دەسەڵاتی داوودیدا و بە پایتەختیی قودس، دواتر بوو بە دەوڵەتی پاشکۆی سەرەتا ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و پاشان ئیمپراتۆریەتیی بابلیی نوێ. مەزەندە دەکرێت دانیشتووانی ناوچەکە لە دەوروبەری ٤٠٠٬٠٠٠ کەس بووبێت لە سەردەمی ئاسنی دووەمدا.[٤٦] لە ٥٨٧/٦ پێش زایین، دوای ڕاپەڕین لە یەھوودا، شا نەبووخەدنسەری دووەم قودسی گەمارۆ دا و وێرانی کرد و ھەروەھا پەرستگای سولەیمان،[٤٧][٤٨] شانشینەکەی ھەڵوەشاندەوە و زۆربەی نوخبەی یەھوودی بۆ بابل دوورخستەوە.[٤٩]

شانشینی ئیسرائیل و جودا

[دەستکاری]
شانشینی ئیسرائیل و جودا؛ ساڵی ٨٣٠ پێش زاین

لە دەوروبەری ساڵانی ١٠٠٠ پ. ز دوو شانشینی (ئیسرائیلی/عیبری) پێکھات

  1. باناوی شنشینی ئیسرائیل - باکوور
  2. شانشینی (یەھوود/جودا) - باشوور

ھەردوو شانشینەکە لە تەورات و ئینجیل ئاماژەیان پێکراوە[٥٠]

ململانێ و ئیمپراتۆرییەتەکان

[دەستکاری]

ناوچەکە لەم ماوەیەدا ز زۆر بە جێگیری نەماوەتەوە ئاشوورییەکان شانشینی ئیسرائیلیان داگیرکرد (٧٢٢ پێش زایین) بابلییەکان (جودا/یەھوودا)یان داگیرکرد (٥٨٦ پێش زایین) و ئۆرشەلیمیان وێرانکرد[٥١] زۆرێک لە جووەکانیان دەربەدەر کرد لەم ماوەیەدا[٥٢] لەپاشان فارسەکان دەستیان بەسەردا گرت و ڕێگەیان دا ھەندێک جوو بگەڕینەوە بۆ شوێنی خۆیان.[٥٣][٥٤]

دەسەڵاتی یۆنانی و ڕۆمانییەکان

[دەستکاری]

لەپاش ئەمانە دەسەڵاتی یۆنانییەکان پەرەیسەند لە نێون ساڵانی (٣٣٠ پێش زایین) ئەسکەندەری مەزن ناوچەکەی داگیرکرد لەگەڵ زۆرینەی ناوچەکانی مێزۆپۆتامیا و ئەناتۆڵی ڕۆژاوا و کوردستانیش؛ لەپاشان چەندنین فەرمانڕەوای یۆنانی بەڕێوەیان بردووە.[٥٥][٥٦] دەسەڵاتداری یۆنانییەکان بەردەوام بوو ھەتا لەپڕێکدا ڕۆمانییەکان (بیزەنتینییەکان) دەسەڵاتیانگرتەدەست لە ساڵانی (٦٣ پێش زایین)[٥٧]

پاش ھاتنی ساڵی زایینی

[دەستکاری]

لە ساڵی (٧٠ زایینی) دا دەسەڵاتداری ڕۆمانییەکان ھەر بەردەوام بوو بەجۆرێک کە دووبارە ھێرشکرایەوە سەر ئۆرشەلیم و دووەم پەرستگای پیرۆزی جووەکانیان وێرانکرد؛ ھەندێک لە جووەکانیان کوشت و ھەندێکیشیان لابران.[٥٨]

پاش پەرەسەندنی ئیسلام

[دەستکاری]

لە سەدەی حەوتەمی زایینی بە دیاریکراوی ساڵانی (٦٣٧ زایینی) دەستیانبەسەر زۆر ناوچە داگرت و کۆتاییان بە دەسەڵاتی ساسنییەکان و بێشێکی زۆر لە دەسەڵاتی بێزەنتینییەکان (ڕۆمانییەکان) ھێنا لەژێر فەرمانڕەوایی عومەری کوڕی خەتاب زۆرێک لە ناوچەکانی فەلەستین و کوردستانیان دەستبەسەرداگرت[٥٩] و زمانی عەرەبی و ئیسلامیان بڵاوکردەوە لەو ناوچانەدا و زۆربەی ھەرەزۆری ناوچەکان عەرەب نیشتەجێکران.[٦٠][٦١][٦٢]

نەخشەی دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران لە ساڵی ١١٣٥ی زایینی

ھاتنەوەی دەسەڵاتداری مەسیحی

[دەستکاری]

لەسەڵانی (١٠٩٥–١٠٩٩) ڕێکخراوێکی سوپای زۆر گەورە دروستکرا بەناوی سووپای خاچھەڵگران[٦٣] توانیان لە کۆتاییدا کۆتایی بە دەسەڵاتی ئیسلامی بھێنن لە ناوچەکە خرایە ژێر دەسەڵاتی ھێزی خاچھەڵگران بە دیریکراوی لە ساڵی ١٠٩٩ی زایینی ئورشەلیمیان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ فەرمانڕەواییان بەردەوام بوو ؛ لە گرنگترین فەرمانڕەواکانی ئەم ماوەیە بوو کە پاشای شانشینی ئۆرشەلیم بوو. لە پاش ئەم ماوەیەدا ھێزە ئیسلامیەکان یەکیانگرتەوە و کۆتاییان ھێنا بە دەسەڵاتی مەسیحییەکان.

پاش ھاتن و ڕووخانی عوسمانییەکان

[دەستکاری]

ساڵی ١٥١٧ی زایینی عوسمانییەکان فەلەستینیان داگیرکرد بۆ ماوی ٤٠٠ ساڵ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەوان[٦٨] ھەتا ساڵی ١٩١٧ لە جەنگی جیھانیی یەکەم ڕووداوێکی مێژووی گەورە ڕوویدا ئەویش ڕووخانی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لەلایەن بەریتانییەکان.[٦٩]

دەسەڵاتی بەریتانییەکان

[دەستکاری]

لە پاش ساڵانی ١٩١٧ی زایینی دا بەریتانییەکان ناوچەی ئیسرائیلیان کۆنتڕۆڵکرد[٧٠]؛ لێرەوە ناکۆکییەکی نوێ پەرەیسەند ئەویش ناکۆکی نێوان عەرەبە ھاوردەکان و ئیسرائیلییەکان بوو ئەمەش بوو[٧١] ھۆی پێکدادانی نێوانیان لە ڕووی کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەوە ئەمە بەردەوام بوو ھەتاوەک و ساڵی ١٩٤٧.

پلانی نەتەوە یەکگرتووەکان
[دەستکاری]

لە دەرەنجامدا ئیسرائیل قبووڵی کرد بەڵام عەرەبەکان قبووڵیان نەکرد و دەوڵەتە عەرەبییەکانیش دەستیانکرد بە ھێرشکردنە سەر ئیسرائیل؛ سەر ئەنجام لە ساڵی ١٩٤٨ ئیسرائیل سەرکەوت و فراوانتر بوو ھەتا وەک و نزیکەیی ھەموو ڕووبەری ناوچەدێرینەکانی خۆی گرتەوە. [٧٥]

لەدوای جەنگی ١٩٦٧

[دەستکاری]

ئەم جەنگە لەنێوان عەرەب و دەوڵەتی ئیسرائیل بوو تێیدا لە کۆتاییدا بەھاوکاری ئەمریکا، ئیسرائیل سەرکەوت[٧٦]؛ دەسکەوتەکانی ئیسرائیل[٧٧] گرتنی بەرزایییەکانی جۆلان و لە کەرتی ڕۆژاوا گرتنەوەی کۆنتڕۆڵ لە کەرتی غەززە کۆنتڕۆڵکردنی نیمچەدوورگەی سینا.[٧٨][٧٩]

ڕەگناسی

[دەستکاری]
نەخشەی ڕامیاری ئیسرائیل و بەڕێوەبەرایەتیی میریی فەلەستین

لە کۆندا یۆنانییەکان بە گەلی ناوچەی کەنعانیان دەگوت «فۆنیسیا-فینیقیا» ،[ئ] کە دەستەواژەیەک بوو بۆ کەنعانییەکان. دەستەواژەی فەلەستین پەیوەست نییە بە زمانی عەرەبی لە ڕووی ڕەگ و ڕیشەوە.[٨١][ا]

ناوەکانی خاکی ئیسرائیل و منداڵانی ئیسرائیل بە درێژاییی مێژوو بۆ ئاماژەدان بە شانشینی ئیسرائیلی پەرتووکی پیرۆز و ھەموو گەلی جوو بەکارھێنراون. ناوی «ئیسرائیل» (عیبری: Yīsrāʾēl؛ سەپتۆجینت، بە یۆنانیی کۆن: Ἰσραήλ، بە لاتینی: Israēl، «ئێل (خوا) بەردەوام دەبێت/حوکم دەکات») ئاماژەیە بۆ پێشەوا یەعقووب کە، بە بۆچوونی پەرتووکی پیرۆزی عیبری، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی لەگەڵ فریشتەی پەروەردگار زۆرانبازی کرد، ئەو ناوەی لێنرا.[٨٣] کۆنترین بەرھەمی شوێنەواریی ناسراو کە ناوی «ئیسرائیل» وەک کۆمەڵێک بھێنێت، کێلی مێرنێپتای میسری کۆنە (کە مێژووەکەی بۆ کۆتاییی سەدەی ١٣یەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە).[٨٤] «کێلی مێرنێپتا… بە کۆنترین بەڵگە لە دەرەوەی پەرتووکی پیرۆز دادەنرێت بۆ بوونی ئیسرائیل تا سەدەی ١٣یەمی پێش زایین.»[٨٥][٨٦] ناوی کەسیی «ئیسرائیل» زۆر پێشتر دەردەکەوێت، لە ئیبلا.[٨٧][٨٨]

لە ژێرفەرمانی بەریتانیا (١٩٢٠–١٩٤٨)، ھەموو ناوچەکە بە «فەلەستین» دەناسرا.[٨٩][٩٠] لە کاتی دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٤٨، وڵاتەکە بە فەرمی ناوی «دەوڵەتی ئیسرائیل» (بە عیبری: מְדִינַת יִשְׂרָאֵל، سەبارەت بەم پەڕگەیە Medīnat Yisrā'el گۆکردن بە عیبری: [mediˈnat jisʁaˈʔel]؛ بە عەرەبی: دَوْلَة إِسْرَائِیل، Dawlat Isrāʼīl, گۆکردن بە عەرەبی: [dawlat ʔisra:ˈʔi:l])ی وەرگرت، دوای ئەوەی ناوەکانی دیکەی پێشنیارکراو لەوانە «خاکی ئیسرائیل» (Eretz Yisrael)، «ئەبەر» (لە باپیری ئەبەر)، «زایۆن»، و «یەھوودا»، تاوتوێ کران بەڵام ڕەتکرانەوە.[٩١][٩٢] ناوی «ئیسرائیل» لەلایەن دەیڤید بن گوریۆن پێشنیار کرا و بە دەنگی ٦–٣ پەسەند کرا.[٩٣][٩٤] لە ھەفتەکانی یەکەمی دوای دامەزراندنی، حکوومەت زاراوەی «ئیسرائیلی»ی ھەڵبژارد بۆ ئاماژەدان بە ھاووڵاتییەکی دەوڵەتەکە.[٩٥]

جوگرافیا

[دەستکاری]
نەخشەی بەرز و نزمی ئیسرائیل

سنوورە سیاسییەکانی ئیسرائیل یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەرە لە جیھاندا، بەو پێیەی لە سەرەتای دامەزراندنییەوە لە ساڵی ١٩٤٨ەوە تا ئێستا سنوورە فەرمییەکانی خۆی بە تەواوی ڕانەگەیاندووە، ئەو بەشە سنوورانەی کە لە نێوان ئیسرائیل و وڵاتانی دراوسێیدا ڕێککەوتوون، سنووری میسر (کە تێدەپەڕێت لە نێوان نیمچەدوورگەی سینا و نەگێڤ) و دوو بەشی سنووری ئوردن (لە وادی عەرەبە و لە مەرج بیسان)، کە لەدوای واژووکردنی دوو پەیماننامەی ئاشتی دەستنیشانکران. لە ساڵی ٢٠٠٠ ئیسرائیل داوای لە نەتەوە یەکگرتووەکان کرد سنوورەکانی نێوان خۆی و لوبنان دیاری بکات و ھێزەکانی بەپێی فەرمانە نێونەتەوەیییەکان (بەناوی «ھێڵی شین») لە باشووری لوبنان کشانەوە. لە مانگی ئابی ٢٠٠٥ ئیسرائیل «ھێڵی سەوز»ی دەوروبەری کەرتی غەززەی وەک سنووری خۆی ڕاگەیاند.

دەوڵەتی ئیسرائیل دەکەوێتە کیشوەری ئاسیا لە ڕۆژھەڵاتی ناوین و ھاوسنوورە لەگەڵ دەریای ناوین. لە ڕووی جوگرافییەوە ئیسرائیل وڵاتێکی بچووکە کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ڕووبەری پارێزگای سلێمانییە، و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٩٫٧ ملیۆن کەسە.[٩٦] لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە تا ئێستا، ئیسرائیل لایەنێک بووە لە ململانێکانی ناوچەکە، بەتایبەتی لەگەڵ میسر، سووریا، لوبنان، ئوردن و فەلەستینییەکان.

حکوومەت و سیاسەت

[دەستکاری]

پایتەخت

[دەستکاری]
ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل

ئورشەلیم پایتەختی وڵاتی ئیسرائیلە[٩٧] بەپێی یاسای «بنەڕەتی ئورشەلیم، پایتەختی ئیسرائیل»ە، کە لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن کنێسێتەوە پەسەندکرا، گەورەترین شاری ئیسرائیل شاری ئورشەلیمە[٩٨][٩٩] کە شاریکە دەکەوێتە سەر دەریای سپی ناوەڕاست؛ بەڵام پایتەختی وڵاتی ئیسرائیل شارێکی زۆر چڕە لەڕووی ژمارەی دانیشتووان و تەلارسازییەوەیەوە ھەندێک کونسوڵخانەی وڵاتانی وەک ئەمریکا و بەریتانیا و فەڕەنسا و ئەوانی تر لە ئورشەلیم ھەڵکەوتوون و ھەندێکی تریان لە تێل ئەڤیڤ.

بنەمای یاسا

[دەستکاری]
کنێسێت

کنێسێت پەرلەمانی ئیسرائیلە،[١٠٠] بەڵام ئیسرائیل دەستووری فەرمی پەسەند نەکردووە. سەرباری ئەوەی کە بەیاننامەی دەوڵەت داوای پەسەندکردنی دەستوورێک بوو کە لە ڕێکەوتی ١ی ئابی ١٩٤٨ درەنگتر نەبێت، و سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتی حکوومەتی کاتی بەناوی دەیڤید بن گوریۆن، فەرمانێکی دەرکرد کە بەردەوامی ڕەوایی یاساکانی ژێرفەرمانی بەریتانیا بوونی ھەبێت بە شێوەیەک کە ناکۆک نەبێت لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییەی کە لە ئەنجامی دامەزراندنی دەوڵەت و دەستنیشانکردنی ئەنجومەنی دامەزرێنەری ھەڵبژێردراو وەک دەزگایەک کە دامەزراندنی دەستوور و پەسەندکردنی پێسپێردراوە، بەڵام ئەم ئەرکە بەردەوام بوو لە گواستنەوە بۆ بەشەکانی دیکە، و سەرەڕای پێشبینی ئەوەی کە ئەم یەکلاکردنەوە و یەکلاکردنەوەکانی دواتر دەستبەجێ یان کاتی دەبن، بەڵام فەرمانی پێشوو لەگەڵ ھەموارکردنە جیاکراوەکانی لە «فەرمانی بنەماکانی حوکمرانی و یاسا» دا دەمینێتەوە کە لەلایەن ئەنجومەنی کاتی دەوڵەتەوە لە ١٩ی ئایاری ١٩٤٨ دەرچووە و تا ئێستا ماوەتەوە.[١٠١]

بەڵام کنێسێت، واتە پەرلەمانی ئیسرائیل، «یاسا بنەڕەتییەکان»ی وەک ئامرازی دادوەری جێگر بۆ دەستوور دەرکرد، کە کردەوەی دەسەڵاتداران و مافی مرۆڤ لە ھەندێک بواردا ڕێکدەخات، بەڵام نەبوونی دەستوورێکی تەواو و ڕوونکردنەوەی ئەولەوییەتەکانی یاسا بنەڕەتییەکان بەسەر یاسا ئاسایییەکاندا ھاووڵاتیان و دامەزراوەکان ناچار دەکات ڕووبکەنە دادگای باڵا، بۆ لێکدانەوەی سیستمی یاسایی لە زۆرێک لە حاڵەتە ناڕوونەکاندا، ئەمەش وا دەکات پێگەی دادگای باڵا بەھێزتر بێت زیاتر لەوەی لە وڵاتانی دیکەدا پەسەندکراوە.[١٠٢]

دامودەزگاکانی حوکمڕانی

[دەستکاری]
مێنۆرای حەوتی کە مووسا لە چادرەکە و پاشان لە پەرستگای سولەیمان لەبەردەم کنێسێتی ئیسرائیلدا دای نا

ئیسرائیل خۆی وەک دیموکراسییەکی پەرلەمانی فرە حیزبی پێناسە دەکات کە ھاوشێوەی دیموکراسییەکانی ئەورووپای ناوەڕاستە. واتا دامودەزگای ناوەندی پەرلەمانە، کە ڕۆڵی ئەنجومەنی یاسادانان دەبینێت، ھەروەھا ئەندامەکانی حکوومەت و سەرۆکی دەوڵەت ھەڵدەبژێرن و چاودێری کاری دامودەزگاکانی حکوومەت دەکەن. پەرلەمانی ئیسرائیل پێی دەوترێت «کنێسێت» (بە واتای «کۆکەرەوە»).

ھەموو ئەو ھاووڵاتیانەی تەمەنیان ١٨ ساڵ یان زیاترە و لە سنووری ساڵی ١٩٤٨ی ئیسرائیل و کەرتی جۆلان و لە شوێنە نیشتەجێبوونەکانی کەرتی ڕۆژاوا نیشتەجێن، مافی دەنگدانیان بە کنێسێت ھەیە،

بەڵام لە ساڵی ١٩٦٧ەوە تا ئەمڕۆ نە دانیشتووی کەرتی ڕۆژاوا و نە دانیشتووی کەرتی غەززە مافی دەنگدانیان نەماوە لە کنێسێت. دوای ھەڵبژاردنە گشتییەکان، ئەندامانی کنێسێتی نوێ، لەنێو ئەندامان سەرۆکی حکوومەتی نوێ ھەڵدەبژێرن و ماوەیەکی دیاریکراوی پێدەبەخشن بۆ پێکھێنانی حکوومەتەکەی، دواتر ئەندامانی کنێسێت حکوومەت بەو شێوەیە پەسەند دەکەن کە سەرۆکە ھەڵبژێردراوەکەی پێشنیاری کردووە. ھەندێک لایەن ئیسرائیل بەم شێوەیە پۆلێن دەکەن کە لە پێشەنگی سیستمی دیموکراسی لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناویندایە.[١٠٣]

ئەو وڵاتە عەرەبییانەی دانیان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا ناوە

[دەستکاری]

ئابووریی

[دەستکاری]

گەشتیاری

[دەستکاری]

گەشتیاری یەکێکە لەو ھۆیانەی کە پەرەی بە ئابووری وڵاتی ئیسرائیل داوە، یەکێک لەو ھۆکارانەی کە گەشتیاران ڕووی تێدەکەن بوونی شوێنەوارە پیرۆزەکانی ھەرسێ ئایینیی جوو و ئیسلام و مەسیحی، و ڕەخساندنی تایبەت لەلایەن کەرتی تایبەتی وڵات لە خزمەتگوزاری ھۆتێل و شوێنی حەسانەوەو و چێشتخانە، لە ساڵی ٢٠٠٩ دا ئیسرائیل سەروو ٢٫٧ ملیۆن گەشتیاری ھەبووە.

دانیشتووان

[دەستکاری]

بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٢٣ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیسرائیل ٩٫٧ ملیۆن کەس دەبێت کە دەکاتە ٠٫١١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٩٢ لە سەدی دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەکان دەژین.[١٠٧] و کوردی جوو نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠–٥٠٠ ھەزار کەس دەخەملێنرێت.

ئایین

[دەستکاری]
ئایینەکان لە ئیسرائیل (ئاماری ٢٠٢٠)[١٠٨]
ئایینەکان ڕێژە
جوویەتی
  
 ٧٣٫٩٪
ئیسلام
  
 ٢١٫١٪
مەسیحییەت و ھی دیکە
  
 ٥٪

چاند

[دەستکاری]
چاندی جووەکان لە ئیسرائیل

چاندی ھەمەچەشنی ئیسرائیل لە فرەچەشنی دانیشتووانەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت. جووەکانی کۆمەڵگە بڵاوەبووەکان لە سەرانسەری جیھاندا نەریتە چاندی و ئایینییەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنایەوە. کاریگەرییەکانی عەرەب لە زۆرێک لە بوارە کولتوورییەکانیاندا بوونیان ھەیە، وەک تەلارسازی، مۆسیقا و چێشتلێنان. ئیسرائیل تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە تێیدا ڕۆژژمێری عیبری بەکاردێت. ڕۆژانی کارکردن و پشووی خوێندنگەکانی جووەکان بەپێی پشووەکانی جووەکان دیاری دەکرێن و ڕۆژی فەرمی پشوودان لە وڵاتەکەدا شەممەیە؛ یان شەممەی جووەکان.[١٠٩][١١٠][١١١][١١٢][١١٣][١١٤][١١٥]

وێژە

[دەستکاری]

وێژەی ئیسرائیلی بە پلەی یەکەم شیعر و نووسراوەیە کە بە زمانی عیبری نووسراوە، ئەمەش وەک بەشێک لە ڕێنێسانسی زمانی عیبری وەک زمانێکی ئاخاوتن لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمەوە، ھەرچەندە کۆمەڵێکی بچووکی وێژە بە زمانەکانی دیکە، وەک ئینگلیزی چاپ کراوە. بەپێی یاسا، دوو چاپی سەرجەم ئەو بڵاوکراوانەی لە ئیسرائیل بڵاودەکرێنەوە، دەبێت لە پەرتووکخانەی نیشتمانی ئیسرائیل لە زانکۆی عیبری ئورشەلیم دابنرێت. لە ساڵی ٢٠٠١ یاساکە ھەمووارکرایەوە و تۆمارە دەنگی و ڤیدیۆیییەکان و ھی دیکەی ناچاپکراو لەخۆبگرێت. لە ساڵی ٢٠١٦دا ٨٩٪ی ئەو ٧٣٠٠ پەرتووکەی کە گواستراونەتەوە بۆ پەرتووکخانەکە، بە زمانی عیبری بوون. ئەبراھام مابۆ بە یەکەم نووسەر دادەنرێت کە سەرکەوتنی گەورەی بەدەستھێناوە بەھۆی ڕۆمانەکەیەوە کە بە زمانی عیبری نووسیوویەتی لە ساڵی ١٨٥٣ بوو، ھەروەھا ڕێنێسانسی عیبری قەرزاری ئەلیزەر بن یەھودایە، کە بەشدارییەکی زۆری لە زمانی عیبریدا کردووە و بەشدارییەکی زۆری کردووە لە دەوڵەمەندکردنی زمانی عیبری، وای کردووە ببێتە زمانێکی ئاخاوتن و نووسین بۆ مەبەستی تر جگە لە دەقە پیرۆزەکان و لێکۆڵینەوە لە تەورات.[١١٦][١١٧]

لە ساڵی ١٩٦٦ شموێل یووسف ئاگنۆن خەڵاتی نۆبڵی وێژەی لەگەڵ نووسەری ئەڵمانی-جوو نێلی ساکس ھاوبەش کرد. لە ناو شاعیرە ھەرە دیارەکانی ئیسرائیلدا یەھودا ئەمیچای، ناتان ئاڵتەرمان، لیا گۆڵدبێرگ و ڕیتچێڵ بلوستاین بوون. ڕۆماننووسانی ھاوچەرخی ئیسرائیلی بەناوبانگی نێونەتەوەیی بریتین لە ئەمۆس ئۆز، ئیتگار کێرت و دەیڤید گڕۆسمان. نووسەر سەید قاشوو لە عەرەبی ٤٨ە کە لە ئاستی نێونەتەوەیییشدا ناسراوە. ھەروەھا ئیسرائیل نیشتمانی سیاسەتوان و نووسەر ئیمیل حەبیبی بووە، کۆمەڵێک ڕۆمانی نووسیوە، لەوانە «ڕاستییە سەیرەکان لە دیارنەمانی سەعید دەبی نەحسی مووتەشائیل» و نووسراوی تر، و خەڵاتی ئیسرائیلی بەدەستھێنا بۆ وێژەی عەرەبی.[١١٨][١١٩][١٢٠]

مۆسیقا و سەما

[دەستکاری]
ئۆرکێسترای ئیسرائیل کە لەلایەن زووبین میھتاوە بەڕێوەدەبرێت

مۆسیقای ئیسرائیل کاریگەرییە مۆسیقییەکانی ھەموو جیھان لەخۆدەگرێت؛ مۆسیقای ڕۆژھەڵاتی و سێفاردی، ئاوازی حەسیدی، مۆسیقای یۆنانی، جاز و پۆپ ڕۆک بەشێکن لە دیمەنی مۆسیقا. لەنێو ئۆرکێسترا ئیسرائیلییە بەناوبانگەکانی جیھان ئۆرکێسترای ئیسرائیل ھەیە کە زیاتر لە حەفتا ساڵە کۆنسێرت پێشکەش دەکات و ئەمڕۆ ساڵانە زیاتر لە دوو سەد کۆنسێرت پێشکەش دەکات. ئیسحاق پێرلمان، پینچاس تسوکەرمان و عووفرا حازە ھەموویان مۆسیقاژەنی بەناوبانگی نێونەتەوەیین و لە ئیسرائیل لەدایکبوون. ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٧٣ەوە نزیکەی ھەموو ساڵێک بەشداری پێشبڕکێی گۆرانی ئەورووپی دەکات و چوار جار سەرکەوتنی بەدەستھێناوە و دووجاریش میوانداری ئاھەنگەکەی کردووە. زۆرێک لە فێستیڤاڵەکانی مۆسیقا و گۆرانی لە ئیسرائیل بەڕێوەدەچن، وەک فێستیڤاڵی دەریای سوور بۆ جاز کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ساڵانە لە ئیلات بەڕێوەدەچێت، گۆرانییە فۆلکلۆرییە تەوراتییەکانی وڵاتەکە کە بە «گۆرانییەکانی خاکی ئیسرائیل» ناسراون، لەگەڵ باسکردنی ئەزموون و پێشەنگییەکانی بنیاتنانی نیشتمانی جووەکان.[١٢١][١٢٢][١٢٣][١٢٤][١٢٥][١٢٦][١٢٧][١٢٨][١٢٩]

سینەما و شانۆ

[دەستکاری]

١٠ فیلمی ئیسرائیلی لە سەرەتای دامەزراندنی ئیسرائیلەوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار پاڵێوراون بۆ باشترین فیلمی زمانی بیانی. فیلمی عەجەمی ساڵی ٢٠٠٩ سێیەمین پاڵێوراوی لەسەریەک بوو بۆ فیلمێکی ئیسرائیلی. دەرھێنەرانی فەلەستینی-ئیسرائیلی کۆمەڵێک فیلمیان دروست کردووە کە باس لە ململانێی عەرەب و ئیسرائیل و دۆخی فەلەستینییەکانی ناو ئیسرائیل دەکەن، وەک فیلمەکانی محەممەد بەکری ٢٠٠٢: «جەنین و جەنین و بووکە سوورییەکە».[١٣٠]

ئیسرائیل بە درێژەدان بە نەریتی شانۆیی بەھێزی شانۆی یدیشی لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات، دیمەنێکی شانۆیی زیندوو دەپارێزێت. شانۆی حەبیمە لە ساڵی ١٩١٨ لە تێل ئەڤیڤ دامەزراوە و کۆنترین کۆمپانیای شانۆ و ڕێپەرتۆری نیشتمانییە لە ئیسرائیل.[١٣١]

گەنجانی ھاریدی بە جلوبەرگی نەریتییەوە سەیری خشتەی ڕیکلامەکان دەکەن لە ئورشەلیم

میدیا

[دەستکاری]

ڕاپۆرتی ساڵانەی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ماڵی ئازادییەوە (Freedom House) بڵاوکراوەتەوە، ئیسرائیلی وەک وڵاتێکی ئازاد لە ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا ڕیزبەندی کردووە، ھەروەھا لە پلەی ٦٤ی جیھاندا ھاتووە. لە پێوەرەکانی ئازادی ڕۆژنامەگەری ساڵی ٢٠١٧ کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوورەوە دەرچووە، ئیسرائیل لە ڕیزبەندی ٩١ی وڵاتدا بووە لە کۆی ١٨٠ وڵات، ھەروەھا لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوین و باکووری ئەفریقا پلەی یەکەمی بەدەستھێناوە. لە میدیای ئیسرائیلدا زیاتر لە ١٠ زمانی جیاواز ھەیە و زمانی عیبری باڵادەستە. ڕۆژنامەگەری بە زمانی عەرەبی پێداویستییەکانی ھاووڵاتیانی عەرەبی ئیسرائیل دابین دەکات، لەگەڵ گەیشتن بەو ناوچانەی کە لەلایەن دەسەڵاتی نیشتمانیی فەلەستینەوە بەڕێوەدەبرێن. لە ماوەی ساڵانی ھەشتا و نەوەدەکاندا، چاپەمەنی ئیسرائیل پرۆسەیەکی گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھات، چونکە میدیاکان وردە وردە ھاتنە ژێر کۆنترۆڵی ژمارەیەکی سنووردار لە ڕێکخراوەکانەوە، لەکاتێکدا ئەو ڕۆژنامانەی کە لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە بڵاودەکرانەوە، دەستیان بە نەمان کرد. ئەمڕۆ لە تێل ئەڤیڤ سێ کۆمەڵەی گەورە و خاوەندارێتی تایبەت بەسەر میدیای گشتی ئیسرائیلدا زاڵن.[١٣٢][١٣٣][١٣٤][١٣٥]

مۆزەخانەکان

[دەستکاری]
بینای دەفری کتێب لە مۆزەخانەی ئیسرائیل، کە نووسراوەکانی دەریای مردووی تێدایە

مۆزەخانەی ئیسرائیل لە ئورشەلیم یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە ڕۆشنبیرییەکانی ئیسرائیل و دەستنووسەکانی دەریای مردووی تێدایە، لەگەڵ کۆمەڵەیەکی بەرفراوان لە کەلوپەلی کۆنی جووەکان و ھونەری ئەورووپی. مۆزەخانەی یاد ڤاشێمی نیشتمانی بۆ یادکردنەوەی ھۆلۆکۆست، ئەرشیفی ناوەندی جیھانە بۆ زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە ھۆلۆکۆستەوە. مۆزەخانەی گەلی جوو لە ماڵی تەفشی لە زانکۆی تێل ئەڤیڤ مۆزەخانەیەکی کارلێککارانەیە کە تایبەتە بە مێژووی کۆمەڵگە جووەکان لە سەرانسەری جیھان. جگە لە مۆزەخانە گەورەکان لە شارە گەورەکاندا، لە زۆرێک لە شار و کیبوتزیمەکاندا شوێنی ھونەری کوالێتی بەرز ھەیە. میشکان لۆمانۆت لە کیبوتز عەین ھاروود مەھاد گەورەترین مۆزەخانەی ھونەرییە لە باکووری وڵات.[١٣٦][١٣٧][١٣٨]

ئیسرائیل زۆرترین مۆزەخانەی ھەیە بۆ ھەر تاکێک لە جیھاندا. ھەروەھا چەندین مۆزەخانەی ئیسرائیل تایبەتن بە چاندی ئیسلامی، لەوانە مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر و پەیمانگەی ئێڵ مایر بۆ ھونەری ئیسلامی کە ھەردووکیان لە ئورشەلیمن. مۆزەخانەی ڕۆکفێلەر تایبەتمەندە بە شوێنەوارناسیی سەردەمی عوسمانییەکان و مێژووی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ھەروەھا شوێنی یەکەمین کەللەسەری بەردبووە کە لە ڕۆژاوای ئاسیا دۆزرایەوە. کۆمەڵێک لە کەللەسەرەکە لە مۆزەخانەی ئیسرائیل نمایشکراوە.[١٣٩][١٤٠][١٤١][١٤٢][١٤٣]

چێشتخانە

[دەستکاری]
قاپێک کە بریتییە لە فەلافل و حووموس و پەتاتەی سوورکراوە و زەلاتەی ئیسرائیلی

خواردنی ئیسرائیل خواردنە ناوخۆیییەکان و ھەروەھا خواردنی جووەکان لەخۆدەگرێت کە لەلایەن کۆچبەرە جووەکانەوە ھێنراونەتە وڵاتەکە. لە دروستکردنی دەوڵەتەوە لە ساڵی ١٩٤٨ و بە تایبەتی لە کۆتایییەکانی حەفتاکاندا، چێشتخانەی فیووژنی ئیسرائیل پەرەی سەندووە. چێشتخانەی ئیسرائیل توخمەکانی شێوازی چێشتلێنانەکانی میزراھی، سێفاردی و ئەشکەنازی ھەیە. ھەروەھا زۆرێک لەو خواردنانە لەخۆدەگرێت کە بە شێوەیەکی نەریتی لە خواردنەکانی شام، عەرەب، ڕۆژھەڵاتی ناوین و دەریای ناویندا دەخورێن، وەک فەلافل، حووموس، شەکشووکە، کووسکووس و زەعتەر. ھەروەھا شنیتزل، پیتزا، ھەمبەرگر، پەتاتەی سوورکراوە، برنج و زەڵاتە خواردنی بەناوبانگی ئیسرائیلن.[١٤٤][١٤٥][١٤٦]

نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جووەکانی ئیسرائیل کشرووت لە ماڵەکانیان دەپارێزن. چێشتخانەکانی کشرووت، ھەرچەندە لە ساڵانی شەستەکاندا دەگمەن بوون، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٥ نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو چێشتخانەکان پێکدەھێنن، ئەمەش ڕەنگە ڕەنگدانەوەی بەھا عەلمانییەکانی ئەو کەسانە بێت کە کشرووت ناخۆن. چێشتخانەکانی ھۆتێلەکان زیاتر خواردنی کشرووت پێشکەش دەکەن. بازاڕی فرۆشتنی تاکەکەسی بە شێوەیەکی نەریتی لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، بەڵام بە خێرایی و بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش گەشەی کرد دوای ھاتنی کۆچبەرانی وڵاتانی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا. لەگەڵ ئەو ماسییانەی کە لەگەڵ یاسای جووەکاندا ناگونجێت، کەروێشک و نەعامە، گۆشتی بەراز لە ئیسرائیل زۆر بەرھەمدەھێنرێت و دەخورێت، سەرەڕای سنووردارکردنەکان لەلایەن ھەردوو ئایینی جوو و ئیسلامەوە.[١٤٧][١٤٨][١٤٩][١٥٠]

وەرزش

[دەستکاری]
کۆمەڵێک جوو یاری دەکەن (١٩٣٥–١٩٣٦)

زۆرێک لە وەرزشەکان لە ئیسرائیل بەربڵاون، بەناوبانگترینیان تۆپی پێ و تۆپی باسکەیە، ١٢ تیپ کێبڕکێی جامی پریمەرلیگ دەکەن، بەناوبانگترینیان مەکابی حەیفا و بەیتاری قودس، ئیسرائیل بەشداری لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا دەکات بۆ تۆپی پێ، ھەروەھا بۆ جامی باسکەی ئەورووپاش، ھەڵبژاردەی ئیسرائیل بەشداری دەکات و ھەردوو خولی ژنان و پیاوان لەم پاڵەوانێتییەدا ھەیە. جگە لە تۆپی باسکە و تۆپی پێ، زۆرێک لە وەرزشە بەناوبانگەکان لە ئیسرائیل ئەنجام دەدرێن، لەوانە تێنس، تۆپی دەست، و تۆپی بالە، ھەروەھا وەرزشی کەنار دەریا و ماراسۆنەکان، وەک ماراسۆنی ساڵانەی تیبیریاس، جگە لە وەرزشە مۆدێرنەکانی وەک بیسبۆڵ، تۆپی پێی ئەمریکی، و کریکێت، لەگەڵ باسکردنی وەرزشی شەڕکردن و ھی دیکە.

ئیسرائیل لە ناوەڕاستی سەدەی ڕابردووەوە بەشداری یارییە ئۆڵۆمپییەکان کردووە، ھەروەھا ئیسرائیل میوانداری جووەکانی خۆی دەکرد لەم پاڵەوانێتییەدا، کە بە مەکابیا ناسراوە، کە لە ساڵی ١٩٣٢ەوە ھەر ٤ ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت، فەلەستینییەکان فێستیڤاڵی مەکابیایان بە ڕەگەزپەرستی دانا، کە لە ساڵی ١٩٣٢ بەڕێوەچوو، چونکە بەڕای ئەوان ئامانجی ئەوە بووە کە عەرەبە فەلەستینییەکان پەراوێز بخات و جووەکان لە گۆڕەپانی وەرزشدا باڵادەست بکات بەبێ ئەوەی دانیشتووانی عەرەب بتوانن بەشداری بکەن.[١٥١]

لەیاریزانە ناودارەکانی تۆپی پێ لە پێشوو تا ئێستا یووسی بنعیوون کە لە یانەکانی خولی ئینگلیزی لیڤەرپوول و چێلسی یاری کردووە؛ و لە یانە بەناوبانگە وەرزشییەکانیان ماکابی تێل ئەڤیڤ و ماکابی حەیفا کە ئەو دوویانەیە چەند جارێک بەشدارییان لە خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپا لە یاری تۆپی پێ و باسکە کردووە.

تێبینییەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ ئەو ناوەیە کە ھۆمیرۆس و ھێرۆدۆت بە کەنارەکانی باکووری شام (لوبنانی ئەمڕۆ، بەشێک لە کەنارەکانی سووریا و باکووری فەلەستین)یان داوە. وشەکە لە یۆنانی «Phoinix» وەرگیراوە، بە واتای «وەنەوشەیی»، بەھۆی بۆیەی بەناوبانگی مورێکسیانەوە.[٨٠]
  2. ↑ یەکەم کەس کە ئەم ناوەی لە ڕووی جوگرافییەوە بە زمانی یۆنانی بەکارھێنا، مێژوونووسی یۆنانی ھێرۆدۆت بوو لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین (٤٥٠ پێش زایین) لە پەرتووکی «مێژووەکان». ناوبراو بە «پارێزگایەکی سووریا بە ناوی فەلەستین» وەسفی کردووە، و بە وردی سنوورەکانی بەو شێوەیە پێناسە کردووە کە دەکەوێتە باشووری فینیقیا و درێژدەبێتەوە بۆ سنوورەکانی میسر.[٨٢]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ https://www.gov.uk/government/news/pm-call-with-prime-minister-netanyahu-of-israel-8-october-2023#:~:text=The%20Prime%20Minister%20spoke%20to,attacks%20by%20Hamas%20against%20Israel.
  2. ↑ https://www.jewishvirtuallibrary.org/prime-ministers-of-israel
  3. ↑ Akram, Susan M. , Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. "International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace". Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."
  4. ↑ Morris، Benny (١٩٩٩). Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–2001 (چاپی reprint). Knopf. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧٩-٧٤٤٧٥-٧. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٤ ھێنراوە. The fear of territorial displacement and dispossession was to be the chief motor of Arab antagonism to Zionism down to 1948 (and indeed after 1967 as well). {{cite book}}: |archive-url= requires |archive-date= (یارمەتی) Also quoted, among many, by Mark M. Ayyash (2019). "Hermeneutics of Violence: A Four-Dimensional Conception". University of Toronto Press, p. 195 22 March 2024 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., ISBN 978-1-4875-0586-8. Accessed 22 March 2024.
  5. ↑ Fildis، Ayse؛ Nisanci، Ensar (٢٠١٩). «British Colonial Policy "Divide and Rule": Fanning Arab Rivalry in Palestine» (PDF). International Journal of Islamic and Civilizational Studies. ٦ (1). UTM Press. لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  6. 1 2 «Zionism | Definition, History, Examples, & Facts | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣. لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  7. ↑ Meir-Glitzenstein، Esther (پاییزی ٢٠١٨). «Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel». Israel Studies. ٢٣ (3). Indiana University Press: ١١٤–١٢٢. doi:١٠.٢٩٧٩/israelstudies.٢٣.٣.١٥. JSTOR ١٠.٢٩٧٩/israelstudies.٢٣.٣.١٥. S2CID ١٥٠٢٠٨٨٢١. The mass immigration from Arab countries began in mid-1949 and included three communities that relocated to Israel almost in their entirety: 31,000 Jews from Libya, 50,000 from Yemen, and 125,000 from Iraq. Additional immigrants arrived from Egypt, Morocco, Tunisia, Turkey, Iran, India, and elsewhere. Within three years, the Jewish population of Israel doubled. The ethnic composition of the population shifted as well, as immigrants from Muslim counties and their offspring now comprised one third of the Jewish population—an unprecedented phenomenon in global immigration history. From 1952–60, Israel regulated and restricted immigration from Muslim countries with a selective immigration policy based on economic criteria, and sent these immigrants, most of whom were North African, to peripheral Israeli settlements. The selective immigration policy ended in 1961 when, following an agreement between Israel and Morocco, about 100,000 Jews immigrated to the State. From 1952–68 about 600,000 Jews arrived in Israel, three quarters of whom were from Arab countries and the remaining immigrants were largely from Eastern Europe. Today fewer than 30,000 remain in Muslim countries, mostly concentrated in Iran and Turkey.
  8. ↑ Fischbach 2008، لاپەڕە ٢٦–٢٧. sfn error: no target: CITEREFFischbach2008 (help)
  9. ↑ Slater 2020، لاپەڕەکانی ٨١–٩٢, ٣٥٠, "[p. 350] It is no longer a matter of serious dispute that in the 1947–48 period—beginning well before the Arab invasion in May 1948—some 700,000 to 750,000 Palestinians were expelled from or fled their villages and homes in Israel in fear of their lives—an entirely justifiable fear, in light of massacres carried out by Zionist forces." sfn error: no target: CITEREFSlater2020 (help)
  10. ↑ Ghanim، Honaida (ئازاری ٢٠٠٩). «Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba». International Journal of Politics, Culture, and Society. ٢٢: ٢٣–٣٩ [٢٥–٢٦]. doi:١٠.١٠٠٧/s١٠٧٦٧-٠٠٩-٩٠٤٩-٩. ISSN ٠٨٩١-٤٤٨٦. JSTOR ٤٠٦٠٨٢٠٣. S2CID ١٤٤١٤٨٠٦٨. لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. Around 750,000–900,000 Palestinians were systematically expelled from their homes and lands and about 531 villages were deliberately destroyed.
  11. ↑ Cleveland، William L.؛ Bunton، Martin (٢٠١٦). A History of the Modern Middle East (بە ئینگلیزی). Westview Press. لاپەڕە ٢٧٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٤٢٩-٩٧٥١٣-٤. Not only was there no Palestinian Arab state, but the vast majority of the Arab population in the territory that became Israel-over 700,000 people-had become refugees. The Arab flight from Palestine began during the intercommunal war and was at first the normal reaction of a civilian population to nearby fighting-a temporary evacuation from the zone of combat with plans to return once hostilities ceased. However, during spring and early summer 1948, the flight of the Palestinian Arabs was transformed into a permanent mass exodus. ...
  12. ↑ Beker، Avi (٢٠٠٥). «The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries». Jewish Political Studies Review. ١٧ (3/4): ٣–١٩. ISSN ٠٧٩٢-٣٣٥X. JSTOR ٢٥٨٣٤٦٣٧. لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  13. ↑ Dinstein، Yoram (١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١). Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976) (بە ئینگلیزی). BRILL. لاپەڕە ٢٨٢. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٤٢٢٨٧-٢. لە ٢١ی ئایاری ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئایاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  14. ↑ «Israel datasets». www.imf.org. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  15. ↑ «30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth». Yahoo Finance (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٣. لە ١٥ی تەممووزی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  16. ↑ «Global Innovation Index (GII)». global-innovation-index (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  17. ↑ Dutta، Soumitra؛ Lanvin، Bruno؛ Wunsch-Vincent، Sacha (٢٠٢٢). Global Innovation Index 2023, 15th Edition (بە ئینگلیزی). World Intellectual Property Organization. doi:١٠.٣٤٦٦٧/tind.٤٦٥٩٦. ژپنک ٩٧٨-٩٢-٨٠٥-٣٤٣٢-٠. لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  18. ↑ Getzoff، Marc (٩ی ئابی ٢٠٢٣). «Most Technologically Advanced Countries In The World 2023». Global Finance Magazine (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  19. ↑ Tchernov، Eitan (١٩٨٨). «The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant». Paléorient. ١٤ (2): ٦٣–٦٥. doi:١٠.٣٤٠٦/paleo.١٩٨٨.٤٤٥٥.
  20. ↑
  21. ↑ Winfried Nöth (١٩٩٤). Origins of Semiosis: Sign Evolution in Nature and Culture. Walter de Gruyter. لاپەڕە ٢٩٣. ژپنک ٩٧٨-٣-١١-٠٨٧٧٥٠-٢.
  22. ↑ Roger Blench, Matthew Spriggs (٢٠٠٣). Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation. Routledge. لاپەڕە ٧٠. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٤-٨١٦٢٣-١.
  23. ↑ Hershkovitz، Israel؛ Gopher، Avi (٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٠٨). «Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant». لە Bocquet-Appel، Jean-Pierre؛ Bar-Yosef، Ofer (eds.). The Neolithic Demographic Transition and its Consequences. Springer Science+Business Media. لاپەڕە ٤٦٥. doi:١٠.١٠٠٧/٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٩-٠_١٧. ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٢٠-٨٥٣٨-٣. لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  24. ↑ «Canaanites». obo (بە ئینگلیزی). لە ٣ی نیسانی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  25. ↑ Glassman، Ronald M. (٢٠١٧)، Glassman، Ronald M. (ed.)، «The Political Structure of the Canaanite City-States: Monarchy and Merchant Oligarchy»، The Origins of Democracy in Tribes, City-States and Nation-States (بە ئینگلیزی)، Cham: Springer International Publishing، لاپەڕە ٤٧٣–٤٧٧، doi:١٠.١٠٠٧/٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠_٤٩، ژپنک ٩٧٨-٣-٣١٩-٥١٦٩٥-٠، لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە، لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە
  26. ↑ Braunstein، Susan L. (٢٠١١). «The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Far'ah (South)». Bulletin of the American Schools of Oriental Research. ٣٦٤ (364): ١–٣٦. doi:١٠.٥٦١٥/bullamerschoorie.٣٦٤.٠٠٠١. JSTOR ١٠.٥٦١٥/bullamerschoorie.٣٦٤.٠٠٠١. S2CID ١٦٤٠٥٤٠٠٥.
  27. ↑ Dever, William G. "Beyond the Texts", Society of Biblical Literature Press, 2017, pp. 89–93
  28. ↑ S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", "The Biblical Archaeologist" (1987)
  29. ↑ Miller، James Maxwell؛ Hayes، John Haralson (١٩٨٦). A History of Ancient Israel and Judah. Westminster John Knox Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٦٤-٢١٢٦٢-٩.
  30. ↑ Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5
  31. ↑ Gnuse، Robert Karl (١٩٩٧). No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel. Sheffield Academic Press Ltd. لاپەڕە ٢٨, ٣١. ژپنک ٩٧٨-١-٨٥٠٧٥-٦٥٧-٦.
  32. ↑ Steiner, Richard C. (1997), "Ancient Hebrew", in Hetzron, Robert (ed.), "The Semitic Languages", Routledge, pp. 145–173, ISBN 978-0-415-05767-7
  33. ↑ Killebrew 2005، لاپەڕە 230. sfn error: no target: CITEREFKillebrew2005 (help)
  34. ↑ Shahin 2005، لاپەڕە ٦. sfn error: no target: CITEREFShahin2005 (help)
  35. ↑ Faust 2015، لاپەڕە 476 harvnb error: no target: CITEREFFaust2015 (help): "While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt."
  36. ↑ Redmount 2001، لاپەڕە 61 harvnb error: no target: CITEREFRedmount2001 (help): "A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative."
  37. ↑ Lipschits، Oded (٢٠١٤). «The History of Israel in the Biblical Period». لە Berlin، Adele؛ Brettler، Marc Zvi (eds.). The Jewish Study Bible (بە ئینگلیزی) (چاپی 2nd). Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٩٩٧٨٤٦-٥. لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  38. ↑ Kuhrt، Amiele (١٩٩٥). The Ancient Near East. Routledge. لاپەڕە ٤٣٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٥-١٦٧٦٢-٨.
  39. ↑ Finkelstein، Israel؛ Silberman، Neil Asher (٢٠٠١). The Bible Unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories (چاپی 1st Touchstone). Simon & Schuster. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٨٤-٨٦٩١٢-٤.
  40. ↑ Finkelstein, Israel, (2020). "Saul and Highlands of Benjamin Update: The Role of Jerusalem", in Joachim J. Krause, Omer Sergi, and Kristin Weingart (eds.), "Saul, Benjamin, and the Emergence of Monarchy in Israel: Biblical and Archaeological Perspectives", SBL Press, Atlanta, GA, p. 48, footnote 57: "...They became territorial kingdoms later, Israel in the first half of the ninth century BCE and Judah in its second half..."
  41. ↑ The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995 9 April 2023 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."
  42. ↑ Finkelstein & Silberman 2002، لاپەڕەکانی 146–147 harvnb error: no target: CITEREFFinkelsteinSilberman2002 (help): Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. … In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power.
  43. 1 2 Finkelstein، Israel (٢٠١٣). The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel. لاپەڕە ٦٥–٦٦, ٧٣, ٧٤, ٧٨, ٨٧–٩٤. ژپنک ٩٧٨-١-٥٨٩٨٣-٩١١-٣. OCLC ٨٨٠٤٥٦١٤٠.
  44. ↑ Finkelstein، Israel (١ی تشرینی دووەمی ٢٠١١). «Observations on the Layout of Iron Age Samaria». Tel Aviv. ٣٨ (2): ١٩٤–٢٠٧. doi:١٠.١١٧٩/٠٣٣٤٤٣٥١١X١٣٠٩٩٥٨٤٨٨٥٣٠٣. ISSN ٠٣٣٤-٤٣٥٥. S2CID ١٢٨٨١٤١١٧.
  45. ↑ Broshi، Maguen (٢٠٠١). Bread, Wine, Walls and Scrolls. Bloomsbury Publishing. لاپەڕە ١٧٤. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤١٢٧-٢٠١-٦. لە ١٠ی شوباتی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  46. ↑ Broshi, M. , & Finkelstein, I. (1992). "The Population of Palestine in Iron Age II" 5 March 2023 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. "Bulletin of the American Schools of Oriental Research", "287"(1), 47–60.
  47. ↑ Finkelstein & Silberman 2002، لاپەڕە 307 harvnb error: no target: CITEREFFinkelsteinSilberman2002 (help): "Intensive excavations throughout Jerusalem have shown that the city was indeed systematically destroyed by the Babylonians. The conflagration seems to have been general. When activity on the ridge of the City of David resumed in the Persian period, the-new suburbs on the western hill that had flourished since at least the time of Hezekiah were not reoccupied."
  48. ↑ Lipschits، Oded (١٩٩٩). «The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule». Tel Aviv. ٢٦ (2): ١٥٥–١٩٠. doi:١٠.١١٧٩/tav.١٩٩٩.١٩٩٩.٢.١٥٥. ISSN ٠٣٣٤-٤٣٥٥.
  49. ↑ Wheeler، P. (٢٠١٧). «Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe». The Catholic Biblical Quarterly. ٧٩ (4): ٦٩٦–٦٩٧. doi:١٠.١٣٥٣/cbq.٢٠١٧.٠٠٩٢. S2CID ١٧١٨٣٠٨٣٨.
  50. ↑ https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf
  51. ↑ https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity
  52. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Jerusalem_(587_BC)#cite_note-:42-8
  53. ↑ https://www.britannica.com/event/Babylonian-Captivity
  54. ↑ https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire
  55. ↑ https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext
  56. ↑ https://www.jewishhistory.org/alexander-the-great/
  57. ↑ https://www.britannica.com/place/Byzantine-Empire
  58. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Jerusalem_during_the_Byzantine_period
  59. ↑ «History of Palestine». Encyclopaedia Britannica.
  60. ↑ https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-history-of-the-ancient-near-east-9780190687854?cc=iq&lang=en&
  61. ↑ https://tsjok45.wordpress.com/wp-content/uploads/2013/07/finkelstein-israel_the-bible-unearthed.pdf
  62. ↑ https://academic.oup.com/jts/article-abstract/60/1/221/1684588?redirectedFrom=fulltext
  63. ↑ https://www.britannica.com/event/Crusades/The-First-Crusade-and-the-establishment-of-the-Latin-states
  64. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Jerusalem#:~:text=The%20Crusaders%20arrived%20at%20Jerusalem,newly%20created%20Kingdom%20of%20Jerusalem.
  65. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kingdom_of_Jerusalem
  66. ↑ https://www.britannica.com/biography/Baldwin-IV-king-of-Jerusalem
  67. ↑ https://www.historyextra.com/period/medieval/crusades-causes-history-when-how-many-were-there-death-toll/
  68. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Palestine#:~:text=The%20Ottoman%20Empire%20proceeded%20to,the%20Mamluk%20capital%20in%20Egypt.
  69. ↑ https://jewishvirtuallibrary.org/ottoman-rule-1517-1917
  70. ↑ https://www.britannica.com/place/Palestine/World-War-I-and-after
  71. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Arab–Israeli_conflict#:~:text=In%201917%2C%20British‑led%20troops,nothing%20shall%20be%20done%20which
  72. ↑ https://www.britannica.com/event/1948-Arab-Israeli-War
  73. ↑ https://history.state.gov/milestones/1945-1952/arab-israeli-war
  74. ↑ https://digitallibrary.un.org/record/3792734?ln=en&v=pdf
  75. ↑ https://www.idf.il/en/mini-sites/wars-and-operations/israels-war-of-independence-1948/#:~:text=The%20Fight%20for%20Independence,withdrawal%20on%20May%2014%2C%201948.
  76. ↑ https://history.state.gov/milestones/1961-1968/arab-israeli-war-1967#:~:text=Between%20June%205%20and%20June,the%20Soviet%20Union%20to%20intervene.
  77. ↑ https://www.gov.il/en/pages/israel-after-the-six-day-war
  78. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Six-Day_War#:~:text=Israel%20is%20believed%20to%20have,nuclear%20weapon%20by%20December%201966.
  79. ↑ https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/israel-after-the-six-day-war/en/English_HISTORY_MAPS_Israel-after-Six-Day-War.jpg
  80. ↑ https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/phoenicia-phoenicians
  81. ↑ https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/hlps.2016.0140
  82. ↑ https://www.jpost.com/opinion/article-752532
  83. ↑ Geoffrey W. Bromiley (1995). «Israel». International Standard Bible Encyclopedia: E–J. Wm. B. Eerdmans Publishing. لاپەڕە 907. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٠٢٨-٣٧٨٢-٠.
  84. ↑ Barton & Bowden 2004، لاپەڕە 126 harvnb error: no target: CITEREFBartonBowden2004 (help)
  85. ↑ K.L. Noll, "Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion," A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.
  86. ↑ Thomas L. Thompson, "Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources," Brill, 2000 pp. 275–276
  87. ↑ Hasel، Michael G. (١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤). «Israel in the Merneptah Stela». Bulletin of the American Schools of Oriental Research. ٢٩٦ (296): ٤٥–٦١. doi:١٠.٢٣٠٧/١٣٥٧١٧٩. JSTOR ١٣٥٧١٧٩. S2CID ١٦٤٠٥٢١٩٢.
    Bertman، Stephen (١٤ی تەممووزی ٢٠٠٥). Handbook to Life in Ancient Mesopotamia. Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٥١٨٣٦٤-١.
    Meindert Dijkstra (٢٠١٠). «Origins of Israel between history and ideology». لە Becking، Bob؛ Grabbe، Lester (eds.). Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln Nebraska, July 2009. Brill. لاپەڕە ٤٧. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-١٨٧٣٧-٥. As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yiįsr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation.
  88. ↑ Lemche، Niels Peter (١٩٩٨). The Israelites in History and Tradition. Westminster John Knox Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٦٤-٢٢٧٢٧-٢.
  89. ↑ Noah Rayman (٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٤). «Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters». Time. لە ١٨ی ئایاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  90. ↑ «The Avalon Project: The Palestine Mandate». avalon.law.yale.edu. لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  91. ↑ «Popular Opinion». The Palestine Post. ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٧. لاپەڕە ١. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئابی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە.
  92. ↑ Israel: The First Decade of Independence. State University of New York Press. ١٩٩٥. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٩١٤-٢٢٦٠-١.
  93. ↑ Elli Wohlgelernter (٣٠ی نیسانی ١٩٩٨). «One Day that Shook the world». The Jerusalem Post. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە.
  94. ↑ Forman، Jacob (١٧ی نیسانی ٢٠٢٣). «Jewish Word | Israel: What's in a Name?». Moment Magazine (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  95. ↑ «On the Move». Time. ٣١ی ئایاری ١٩٤٨. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی ئابی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  96. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  97. ↑ https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/12/presidential-message-on-the-eighth-anniversary-of-recognizing-jerusalem-as-the-capital-of-the-state-of-israel/
  98. ↑ https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2023/10/13/مدينة-تل-أبيب-من-حي-لليهود-إلى-عاصمة
  99. ↑ https://www.aninews.in/news/world/middle-east/jerusalem-is-israels-largest-city-with-a-population-above-one-million20240603225145/
  100. ↑ https://www.gov.il/en/departments/knesset/govil-landing-page
  101. ↑ https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/israel-supreme-court-netanyahu.html
  102. ↑ https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-judicial-overhaul-faces-showdown-israeli-supreme-court-2023-08-02/
  103. ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Israeli_system_of_government
  104. ↑ https://www.dw.com/en/israel-and-uae-how-nominal-enemies-became-allies/a-60614394
  105. ↑ https://www.dw.com/ar/دول-عربية-قد-تتجه-نحو-تطبيع-علاقاتها-مع-إسرائيل/a-54901490
  106. ↑ https://www.voronoiapp.com/geopolitics/Mapped-Recognition-of-Israel-by-Country-296
  107. ↑ «Countries in the world (ranked by 2014 population)» (بە ئینگلیسی). ماڵپەڕی Worldometers. لە ٥ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  108. ↑ https://fanack.com/ar/israel/population-of-israel/
  109. ↑ https://web.archive.org/web/20181212143120/https://www.hse.ru/en/news/28331917.html
  110. ↑ https://books.google.com/books?id=dD_7CwAAQBAJ
  111. ↑ https://books.google.com/books/about/From_the_Arab_Other_to_the_Israeli_Self.html?hl=ar&id=dD_7CwAAQBAJ
  112. ↑ https://web.archive.org/web/20200107225017/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm
  113. ↑ https://web.archive.org/web/20150710000905/http://www.israel21c.org/culture/israeli-palestinian-and-jordanian-djs-create-bridge-for-peace/
  114. ↑ https://web.archive.org/web/20181012134956/http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern%20History/Israel%20at%2050/The%20International%20Israeli%20Table
  115. ↑ https://web.archive.org/web/20070814055003/http://www.mfa.gov.il/mfa/facts%20about%20israel/people/jewish%20festivals%20in%20israel
  116. ↑ «وەشانی ئەرشیڤکراو». لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی نیسانی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئایاری ٢٠١٢ ھێنراوە.
  117. ↑ https://web.archive.org/web/20190115125821/http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2016.aspx
  118. ↑ https://web.archive.org/web/20180702150907/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html
  119. ↑ https://web.archive.org/web/20150217200929/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250792/Emile-Habibi
  120. ↑ https://web.archive.org/web/20190718233153/http://cms.education.gov.il/EducationCMS/Units/PrasIsrael/Tashmag/Tashnab_Tashmag_Rikuz.htm?DictionaryKey=Tashnab
  121. ↑ Broughton, Ellingham & Trillo 1999، صفحات 365–369
  122. ↑ https://web.archive.org/web/20120210070052/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/country/content.country/israel_36
  123. ↑ Ben-Sasson 1985، صفحة 1095
  124. ↑ https://web.archive.org/web/20210501081613/https://archive.org/details/whosemastersvoic0000unse
  125. ↑ https://web.archive.org/web/20070206190159/http://www.mfa.gov.il/MFA/Israel+beyond+politics/Israel+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+anniversary+5-Feb-2007.htm
  126. ↑ https://web.archive.org/web/20170411163728/http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=18
  127. ↑ https://web.archive.org/web/20170129130750/http://www.eurovision.tv/page/history/year
  128. ↑ https://web.archive.org/web/20120312202659/http://www.redseajazzeilat.com/en/about/
  129. ↑ https://web.archive.org/web/20120103145812/http://worldmusic.nationalgeographic.com/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735/en_US
  130. ↑ https://web.archive.org/web/20130117112056/http://www.jpost.com/ArtsAndCulture/Entertainment/Article.aspx?id=167582
  131. ↑ https://web.archive.org/web/20191211013717/https://www.habima.co.il/
  132. ↑ https://web.archive.org/web/20190808014941/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FOTP_2017_booklet_FINAL_April28.pdf
  133. ↑ https://web.archive.org/web/20190816203659/https://rsf.org/en/ranking
  134. ↑ https://web.archive.org/web/20170509085059/http://www.iba.org.il/world/
  135. ↑ https://web.archive.org/web/20190507163600/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/culture/pages/the%20printed%20media-%20israel-s%20newspapers.aspx
  136. ↑ https://web.archive.org/web/20130302154234/http://www.english.imjnet.org.il/page_1465?c0=14896&bsp=14393
  137. ↑ https://web.archive.org/web/20070709044752/https://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html
  138. ↑ http://www1.yadvashem.org/yv/en/about/index.asp
  139. ↑ https://web.archive.org/web/20140625091036/http://bh.org.il/about-us.aspx
  140. ↑ https://web.archive.org/web/20171107024929/https://www.haaretz.com/israel-news/travel/mishkan-leomanut-1.242533
  141. ↑ https://web.archive.org/web/20170629144146/http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/
  142. ↑ https://books.google.com/books?id=4Z0YrPfeHa8C
  143. ↑ https://web.archive.org/web/20161227024455/http://www.imj.org.il/imagine/galleries/viewItemE.asp?case=1&itemNum=359979
  144. ↑ https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119
  145. ↑ https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3850942,00.html
  146. ↑ Gur, The Book of New Israeli Food, pg. 11
  147. ↑ https://books.google.com/books/about/American_Israelis.html?hl=ar&id=CG-WQZDJdo8C#v=onepage&q&f=false
  148. ↑ https://books.google.com/books/about/Food_for_Thought.html?hl=ar&id=FYXlAgAAQBAJ#v=onepage&q&f=false
  149. ↑ https://web.archive.org/web/20200107171630/https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233
  150. ↑ https://web.archive.org/web/20181215123309/http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html
  151. ↑ https://web.archive.org/web/20140409080736/http://www.thaqafa.org/Main/default.aspx?xyz=BOgLkxlDHteZpYqykRlUuI1kx/VDUOFosYKgFxmv1dyNMmXxBa+v9/W27KprXF82yuArZvAEM/TglrMe4IXyGsJO7fPW6Ub3PNX0LBeFiUjawcA/k1isisN/N/N9bFpHoALbPfiq0DI=

داڕێژە:ووڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست

ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ئیسرائیل تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئیسرائیل&oldid=1591982»