به عنوان انسان اخلاقی و عقلانی دو وظیفه دارم؛ یکی اینکه از سویی سعی کنم اگر فسادی در جامعه ام می بینم، با آن مبارزه کنم و از سویی، باید به خوبی و خوشی خودم هم اعتنا کنم، چون معلوم نیست من تا کی زنده بمانم. و حیف است برای یک انسان که بگویند او همه عمرش را صرف مبارزه کرد، و هنگامی که آن شخص مُرد، که به خوبی و خوشی خودش هیچ فکری نکرده بود. رواقیان می خواهند به ما بگویند تو کاملا به فکر اصلاح جامعه باش، ولی توانایی هایی برای اصلاح جامعه نیز باید داشته باشی، و این توانایی ها را کسب کن.^[۹]

ملکیان دربارهٔ شکوفایی تفکر رواقی در ایران چنین می‌گوید:

در این سال‌های اخیر در ایران که با کمال خوشحالی تفکر رواقی در حال نوعی نفوذ و نوعی شکوفایی است، بعضی از اهل علم و فرهیختگان کشور و روشنفکران آمده‌اند و حمله کرده‌اند به اینکه چرا مکتب رواقی در ایران رواج یافته و رواج ناسالمی است. و من می‌خواهم اشاره به این بکنم که این استدلال به‌کلی خطاست. این استدلال معمولا به این صورت بیان می‌شود که در دورانی که تفکر یونانی این مکتب رواقیان را به وجود آورد دنیای یونانی دنیایی بود دستخوش نا‌امیدی و ورشکستگی و دستخوش ناکامی و سرخوردگی. همه انسان‌ها در آن دوران استنباط‌شان این بود که ما نمی‌توانیم برای بهبود اوضاع و احوال کاری بکنیم و کاری از دست ما ساخته نیست. تفکر رواقیان حاصل این احساس شکست، احساس ناکامی است. انگار به نظر این آقایان رواقیان می‌گویند جامعه هیچ تغییری نمی‌تواند بکند و هیچ امید اصلاحی وجود ندارد. در نتیجه هرکسی به شخص خودش بپردازد و گویا رواقیان می‌خواهند ما را به عنوان افراد اصلاح کنند نه به عنوان اعضای جامعه که بخواهد اصلاح ما یک اصلاح بزرگ‌تری باشد، و به زبان ساده رواقیان تفکری را القا می‌کنند که این تفکر می‌گوید جامعه بهترشدنی نیست، تو خود را بهتر کن و این آقایان می‌گویند اینکه الان تفکر رواقی را در ایران کسانی رواج می‌دهند، اینها می‌خواهند در ایران دیگر چیزی بهبود پیدا نکند و رجال سیاسی هرکاری خواستند بکنند. این آقایان می‌گویند این نوعی تسلیم شدن و نوعی دست روی دست گذاشتن است.^[۱۰]

ملکیان که خود ویراستاری ترجمهٔ فارسی کتاب «عشق به سرنوشت» بوده است که کتابی دربارهٔ اندیشه‌های مکتب رواقی است، و فیلسوف معاصر ایتالیایی ماسيمو پيليوچي را آن را نوشته است،^[۱۱] دربارهٔ نگاه رواقیون به عشق چنین می‌گوید:

اپيكتتوس مي‌گويد: «وقتي به چيزي وابسته مي‌شويد، مثل تنگ آب يا فنجاني بلورين و نه آن چيزي كه نتوان آن را از شما گرفت، بايد به ذهن بسپاريد كه اين شي چيست تا وقتي شكست، ناراحت نشويد. همين اصل در باب اشخاص نيز صادق است. اگر فرزند، برادر، يا دوست‌تان را مي‌بوسيد، بايد به خودتان يادآور شويد كه عاشقِ موجودي فاني هستيد و هيچ‌كدام از چيزهايي كه بدان عشق مي‌ورزيد، از آنِ شما نيست؛ بلكه فقط در اين لحظه به شما اعطا شده، نه براي هميشه يا به طرزي جدايي‌ناپذير؛ بلكه شبيه انجير يا خوشه‌اي انگور در فصل معيني از سال و اگر آرزويش را در زمستان مي‌كشيد، ابلهيد.» پيليوچي مي‌گويد بيشتر ما با سخنان اپيكتتوس دربارهٔ دلبستگي به فنجان بلورين (و در دنياي امروز براي نمونه؛ گوشي آيفون) موافق هستيم اما وقتي حرف از عزيزان ما يعني دوست، فرزند يا برادرمان در ميان باشد، وحشت‌زده مي‌شويم. همچنين، اينكه فيلسوف مي‌گويد به عزيزان‌تان دل نبنديد را غيرانساني مي‌پنداريم. اما نكته اين است كه اپيكتتوس نمي‌گويد به عزيزان خود عشق نورزيم، به ويژه كه خودش پسر يكي از دوستان خود را از مخمصه نجات داد و آن پسر را به فرزندي پذيرفت كه نشانه شفقت اوست. مقصود اپيكتتوس اين است كه واقعيت زندگي را دريابيم و شجاعانه با آن روبرو شويم. «آن واقعيت شامل اين حقيقت مي‌شود كه هيچ‌كس فناناپذير نيست، هيچ‌كس «از آنِ ما» نيست به اين معنا كه خودمان را به داشتن او محق بدانيم.» به باور پيليوچي، درك اين موضوع فقط راهي براي حفظ سلامت عقل در هنگام درگذشت عزيزان يا جدايي از آنان نيست بلكه گوياي اين واقعيت است كه تا مي‌توانيم از جمع دوستان و عزيزان خود لذت ببريم و به همنوعان خودمان عشق بورزيم و اين را از ياد نبريم كه سرانجام روزي ما و آنها نيز خواهيم رفت. ويليام اروين در كتاب «چالش رواقي» كه محمد يوسفي آن را به فارسي برگردانده، مي‌نويسد كه از نظر سنكا، پس از درگذشت يكي از عزيزان‌مان، مقداري غم و سوگواري رواست اما اگر بيش از اندازه باشد، نتيجه خودبيني ماست. اروين مي‌نويسد: «منظور او آن دسته از افراد است كه انگيزه اوليه‌شان از اظهار غم و سوگواري در معرض عموم اين است كه نشان دهند چقدر دلسوز و حساسند. به باور رواقيان، در برخي موارد، اندوهي كه بعضي افراد بر اثر از دست دادن عزيزي دچارش مي‌شوند بيشتر ناشي از احساس تقصير است تا غم. شوهري كه حضور همسرش را امري عادي و بديهي مي‌انگارد و در نتيجه آنقدر كه بايد وقت صرف رابطه خود با او نمي‌كند، اگر او را از دست بدهد، بديهي است كه ديگر قادر به اصلاح اوضاع نخواهد بود و اين فكر او را عذاب خواهد داد. كساني را كه دوست مي‌داريم براي هميشه با ما نخواهند بود دست‌كم، مرگ خودمان به اين همراهي پايان خواهد داد. از اين رو، رواقيان توصيه مي‌كنند كه مرتب اين نكته را به خود يادآور شويم كه اين باهم بودن چقدر باشكوه است. ممكن بود رويدادي اين باهم بودن را خاتمه بخشد، اما چنان نشده است. آيا خوش‌اقبال نيستيم؟» بر اين اساس است كه اروين باور دارد كه با توجه به اين آموزه و نگرش رواقي، ما از حضور كساني كه هنوز زنده هستند قدردان مي‌شويم و عشقي كه به آنها مي‌ورزيم تاثير فراواني در زندگي آنها مي‌گذارد و «اگر زماني برسد كه ديگر با ما نباشند، شايد كمتر مجبور به غصه‌خوردن شويم. به‌ويژه، افسوس اين را نخواهيم خورد كه كاش فلان كار را وقتي زنده بودند مي‌كرديم، چرا كه فرصت از كف رفته است.» بنابراين مي‌بينيم كه اين‌گونه انديشيدن، وحشتناك نيست بلكه زندگي‌بخش است و به ما كمك مي‌كند تا هم خودمان خوب و خوش زندگي كنيم و هم اينكه براي خوبي و خوشي ديگران بكوشيم. ^[۱۲]

ملکیان از جمله شارحان آثار فیلسوف اخلاقی استرالیایی پیتر سینگر و اندیشهٔ ایثار موثر در ایران بوده است و بر روی کتاب دیگردوستی موثر که از آثار مطرح سینگر است و در ایران با ترجمهٔ آرمین نیاکان و توسط نشر نی به چاپ رسیده است، به همراه حمیدرضا جلایی‌پور مقدمه نوشته است.^[۱۳] و در سخنرانی مراسم رونمایی از کتاب دیگردوستی موثر چنین می‌گوید:

در کشور من سخنان کاملاً عقلانی و کاملاً خیرخواهانه و اخلاقی گفتن به چیزی شبیه به مضحکه تبدیل شده است. در کشوری که دومین منبع گاز جهان و چهارمین منبع نفت جهان را دارد ما کارتن‌خواب و گورخواب و کولبر داریم. در کشوری که سرشار از منابع عظیم زیرزمینی و روزمینی است ما هنوز فرهاد و آزاد داریم و این قابل تحمل نیست. من نمی‌دانم در این کشور چه باید کرد. به چه کسی باید گفت این کشور نباید کولبر و گورخواب و کارتن‌خواب داشته باشد؟ در چنین وضعیتی سخن گفتن از اخلاق و خیرخواهی شبیه شوخی است. نکته مهمی در حوزه خیررسانی موثر این است که لازمه این نوع از خیررسانی عقلانی تفکیک نیاز از خواسته است. چنین نیست که من هر چه نیاز داشته باشم بخواهم و هر چه می‌خواهم به آن نیاز داشته باشم. به گمان من تفکیک نیاز از خواسته در فلسفه اخلاق و اساساً همه علوم انسانی امر بسیار مهمی است.عقلانیت به سه دلیل اقتضا می‌کند که به هنگام کمک مادی و مالی به دیگران نیازهای طرف مقابل را در نظر بگیریم و نه خواسته‌های او را. یکی به این دلیل که خواسته‌های آدمی انتها ندارد و اگر بنا به تامین خواسته‌ها باشد هیچ وقت نمی‌توانیم خواسته‌های کسی را برآورده کنیم. اما نیازهای انسان بی‌نهایت نیستند. نیازها چیزهایی هستند که اگر برآورده نشوند ساختار جسمانی و ذهنی و زیستی کسی که نیازهایش برآورده نشده مختل خواهد شد. اساساً برآوردن خواسته‌های دیگران الزاماً به معنای خدمت به آنها نیست. بسیاری از خواسته‌ها اگر برنیاورده بمانند بهترند. بنابراین دلیلی ندارد که من به ظاهر عملی انسان‌دوستانه انجام دهم در حالی که در حال تخطی از اصول اخلاقی باشم. بر پایه اصول اخلاقی اگر خواسته‌های کسی با نیازهایش تضاد دارد این خواسته‌ها هستند که باید قربانی شوند.من وقتی به نیازهای خودم اکتفا نمی‌کنم و به دنبال خواسته‌ها می‌روم رو به تقلب و فریبکاری می‌آورم و این کارها که به اقتضای میل ما برای برآوردن خواسته‌ها شکل گرفته‌اند خود عامل گسترش فقر در جامعه است. کسی که فقیر است خود در فقیر شدنش مقصر نیست. سرمایه‌دار زیاده‌خواه در این زمینه مقصرتر است. اگر کسانی که به ثروتی رسیده‌اند به ضروریات زندگی خود اکتفا می‌کردند چه بسا اینقدر موجب فقر و فلاکت دیگران نمی‌شدند تا بعد به حسب ظاهر مجبور شوند به آن فقرا کمک کنند. کسانی هستند که معتقدند اتفاقاً همین حرص انسان‌هاست که بشر را به پیش می‌برد ولی من با این مخالفم و فقر را برآمده از این زیاده‌روی می‌دانم. نسبتی وجود دارد میان سطح فقر و سطح فرهیختگی. به همین دلیل است که بسیار پیش می‌آید به فردی کمک می‌کنیم و همین کمک عاملی در جهت تداوم فقر او می‌شود. لازم است که وقتی به کسی کمک می‌کنیم او را به حال خود رها نکنیم و شیوه‌های بهره‌بردن از آن کمک را نیز به او یاد بدهیم. باید این موضوع را همواره القا کنیم که بهترین مکان لزوماً شیک‌ترین مکان نیست. یا تغذیه بر مبنای سن و وزن و طول قد و اقتضائات دیگر باید مشخص شود و مصرف بیش از این اقتضا از بین بردن بی‌جهت مال است. این نکته مهمی است که به گمان من پیتر سینگر در این کتاب به آن کمتر توجه کرده است. ما برای آنکه دیگران را از وضع فلاکتبار رها کنیم باید ساده‌زیستی را تمرین کنیم. در نگرش کسانی مانند ثورو ساده‌زیست نبودن باعث می‌شد نیازهای ذهنی، روحانی و معنوی انسان بی‌پاسخ بماند. اندرز آنها اکتفا به حد بیولوژیک در تامین نیازهای مادی بود. غرض آنها از این پیشنهاد اعتلای فردی بود اما اندک اندک ما متوجه شدیم که ساده‌زیستی فقرزدا هم هست. نه فقط به این جهت که اگر من ساده‌زیست باشم می‌توانم اضافه درآمد خود را به فقرا کمک کنم. بلکه به این دلیل که نفس ترویج سبک زندگی ساده‌زیستی جلوی پیدایش و گسترش فقر را می‌گیرد.

ملکیان در عین حال بر اهمیت این موضوع که عمل اخلاقی باید در آزادی هر چه تمام‌تر صورت بگیرد تاکید می‌کند و می‌گوید:

لازم است ما ظرفیت خودمان برای نیکوکاری را افزایش دهیم و نیز نهادهای خیریه باید توجه داشته باشند که بیش از ظرفیت فرد از او انتظار کمک نداشته باشند چرا که کمک بیش از ظرفیت نه تنها ارزش اخلاقی ندارد که می‌تواند به ضلالت اخلاقی نیز منجر شود. باید توجه کنیم که کمک کردن فقط برای بهبود زندگی اجتماعی نیست، برای آبادانی روح آدمی هم هست. ما تنها قصد دیگرگزینی نداریم، قصد خودشکوفایی هم داریم و دیگرگزینی باید به‌گونه‌ای باشد که با خودشکوفایی ما منافات نداشته باشد. ^[۱۴]

به اعتقاد ملکیان برای یک فیلسوف اگزیستانسیالیستی این مهم است که چرا سرنوشت انسان تراژیک است؟ چرا باید انسان‌ها رنج ببرند؛ چه پیش آمده است و کجای کار می‌لنگد که سرنوشت انسان‌ها، رنج بردن است؟ به عبارت دیگر، اگر همه‌چیز را دربارهٔ جهان، گذشته، خدا، زندگیِ پس از مرگ، زندگیِ پیش از مرگ بدانید، اما ندانید که چگونه می‌توان رنج نبرد، همهٔ آن دانستن‌ها سودی ندارند. وقتی همهٔ ما بر فرض محال همه‌چیز را بدانیم، و هرکدام از ما جام جهان‌نمایی داشته باشیم که هر چیزی را با نظر کردن در آن جام جهان‌نما بتوانیم در اسرع وقت بدانیم، اما به رغم داشتن چنین جام جهان‌نمایی در رنج زندگی کنیم، همهٔ آن‌چه می‌دانیم چه سودی برایمان دارد؟ بنابراین آیا عاقلانه نیست که دغدغهٔ یک فیلسوف در درجهٔ اول این باشد که چرا انسان رنج می برد؟ کجای کار عیب دارد؟ نقطهٔ ضعف انسان کجاست؟ و چه شده است که سرنوشت انسان، سرنوشت تراژیک است؟

به نظر می‌رسد که رنج‌هایِ بشری را می‌توان به دو دسته یِ بزرگ تقسیم کرد: رنج‌هایی که خاستگاه‌هاشان گریزناپذیراند، مانندِ رنج‌هایِ ناشی از احساسِ گریزناپذیریِ مرگ یا تنهایی و رنج‌هایی که خاستگاه‌هاشان گریزپذیراند، مانندِ رنج‌هایِ ناشی از بیماری یا فقدانِ امنیّت، عدالت، آزادی، یا صلح. با رنج‌هایِ دسته‌یِ اوّل باید کنار آمد، به آن‌ها معنا بخشید و از آن‌ها سود جست، امّا با رنج‌هایِ دسته‌یِ دوم هرگز نباید کنار آمد، بلکه، باید با خاستگاه‌هاشان مبارزه و سعی در تضعیف یا نابودسازیِ آن‌ها کرد. نکته‌یِ مهمی که باید به آن توجّه داشت، این است که از این فرض که زندگی بدونِ رنج امکان‌پذیر نیست ـ که فرضِ صادقی است‌ـ نمی‌توان نتیجه گرفت که در جهتِ کاهشِ رنج نباید کاری کرد. نابودسازیِ رنج غیرِممکن است؛ امّا، کاستن از رنج نه فقط ممکن، که بسیار مطلوب است.^[۱۵]

ملکیان اعتقاد دارد که در ترجمه‌هایی که از آثار غربی انجام شده دو مفهوم آبزورد و نیهلیسم با هم خلط شده و هر دو به معنای پوچی ترجمه شده‌اند. به اعتقاد او این دو مقوله اگرچه با هم وجوه اشتراکی دارند ولی کاملاً با هم متمایز هستند و راه آنها از هم جدا می‌شود. در کتاب «پرسش‌های کشنده» تامس نیگل (که ترجمهٔ خود اوست) آبزوردیتی معادل بی‌منطق ترجمه شده که به معنای نامعقولی و عدم عقلانیت است. آلبر کامو بزرگترین فیلسوفی است که این اصطلاح را رایج کرد. او می‌گفت این جهان معقول نیست به این معنا که اگر بخواهید آنچه را در جهان مشاهده می‌کنید با عقل بررسی کنید، خواهید دید که یا عقل جوابی برای آن ندارد یا چندین جواب هم وزن دارد که انتخاب جواب از میان آنها راحت نیست.انسان در زندگی چاره‌ای جز عمل کردن ندارد، خواه عمل ایجابی یا سلبی، اما زمانی می‌توان دست به عمل زد که مساله‌ای برای شما مهم‌تر یا کم اهمیت باشد یا به تعبیر کامو تا برای امور ارزش متفاوت قائل نباشیم دست به عمل نمی‌زنیم. اما عدم عقلانیت جهان این است که تنها واقعیات را به ما می‌گوید و دربارهٔ ارزش‌ها سکوت می‌کند و عقل در آن متحیر می‌ماند. بنابه گفته کامو ارزش‌ها در جهان موجود نیستند و باید آنها را جعل کنیم. تا اینجا نیهلیست‌ها و آبزوردیست‌ها هم نظر هستند ولی از اینجا به بعد راه دو خط فکری از هم جدا می‌شود چرا که نیهلیست‌ها معتقدند تمام ارزش‌ها با هم برابرند و نمی‌توان داوری کرد، ولی آبزودیست‌ها معتقدند که ارزش‌ها با هم مساوی نیستند. نیگل بر این باور است که عدم عقلانیت در زندگی این است که از سویی باید زندگی را جدی گرفت و از سوی دیگر اگر از بالا به زندگی نگاه کنیم می‌بینیم کل زندگی ما هم جدی نیست به تعبیر دیگر ما برای خودمان همه چیزیم و برای جهان هیچ. این اندیشه در عالم فلسفه نوظهور است و نسب آن به کامو یا در نهایت به نیچه بازمی‌گردد اما در جاهای دیگری هم رد پای این نگرش را می‌توان مشاهده کرد؛ یکی در عرفان که عرفا به جای منظر عقلانی از منظر عشق به جهان می‌نگریستند البته فقط در این قسمت دیدگاه عرفا به دیدگاه نیگل و کامو شباهت دارد. الهی‌دانان سلبی هم به بی‌منطقی جهان قائل هستند برای همین تنها صفات سلبی را به خدا نسبت می‌دهند که عقل به تعارض با آن حکمی ندهد و همچنین الهی‌دانان ایمان‌گرا که به مسائل غیر عقلانی ایمان می‌آورند و نیز الهیات آگنوستیک یا نمی‌دانم گو که معتقد بودند سوال کردن تنها در امور دنیوی جایز است و در مورد امور اخروی نباید سوالی پرسید. ^[۱۶]