◐ Shell
reader mode source ↗
Saltar ao contido
Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Uganda
 Nome orixinal
Jamhuri ya Uganda (sw)  
Republic of Uganda (en)   Editar o valor en Wikidata
 Nome oficial
Uganda (it)  
Uganda (en)  
Ouganda (fr)   Editar o valor en Wikidata
Imaxe do escudo de armas
Imaxe da bandeira
Imaxe
 Texto lema
For God and My Country
За Бог и страната ми
kwa mungu na nchi yangu
Tros Dduw a Fy Ngwlad Editar o valor en Wikidata
 Himno
Características
 Caracterizado por
 Cultura
 Grupo cultural
 Lingua oficial
 Forma de goberno
 Economía
 Moeda
Implicados
 Xefe de estado
 Xefe do goberno
 Órgano lexislativo
 Órgano executivo
 Banco central
Datas
 Fundación / creación
1962 Editar o valor en Wikidata
Historia
 Historia
 Participou en
 Substitúe
Reino de Uganda (1962 - 1963) Editar o valor en Wikidata
Localización
 País
 Xeografía
 Situado na entidade xeográfica
 Continente
 Capital
 Contén división administrativa
Distrito de Buikwe
Bushenyi (pt) Traducir
Hoima (pt) Traducir
Distrito de Ibanda (pt) Traducir
Distrito de Bundibugyo (pt) Traducir
Buhweju (pt) Traducir
Buliisa (pt) Traducir
Distrito de Zombo
Distrito de Isingiro (pt) Traducir
Kabarole (pt) Traducir
Kibaale (pt) Traducir
Kabale (pt) Traducir
Kasese (pt) Traducir
Distrito Kamwenge (pt) Traducir
Kanungu (pt) Traducir
Kiruhura District (en) Traducir
Distrito de Yumbe
Distrito de Oyam
Lamwo (pt) Traducir
Lira (pt) Traducir
Maraacha (pt) Traducir
Distrito de Kotido (pt) Traducir
Distrito de Koboko (pt) Traducir
Kole
Distrito de Pader
Distrito de Moroto
Distrito de Nakapiripirit
Distrito de Otuke
Distrito de Moyo
Distrito de Nwoya
Distrito de Napak
Distrito de Nebbi
Distrito de Kitgum (pt) Traducir
Distrito de Kiryandongo (pt) Traducir
Kyegegwa (pt) Traducir
Kapelebyong District (en) Traducir
Omoro District (en) Traducir
Pakwach District (en) Traducir
Distrito de Bugweri
Butebo District (en) Traducir
Namisindwa District (en) Traducir
Kassanda District (en) Traducir
Kwania District (en) Traducir
Karenga District (en) Traducir
Kazo District (en) Traducir
Nabilatuk District (en) Traducir
Kalaki District (en) Traducir
Madi-Okollo District (en) Traducir
Obongi District (en) Traducir
Kisoro District (en) Traducir
Kyotera District (en) Traducir
Rukiga District (en) Traducir
Mitooma (pt) Traducir
Ntoroko (pt) Traducir
Ntungamo (pt) Traducir
Distrito de Mbarara (pt) Traducir
Kyenjojo (pt) Traducir
Masindi (pt) Traducir
Kikuube District (en) Traducir
Rubirizi (pt) Traducir
Sheema (pt) Traducir
Bunyangabu District (en) Traducir
Distrito de Rukungiri (pt) Traducir
Rubanda District (en) Traducir
Kagadi District (en) Traducir
Kakumiro District (en) Traducir
Rwampara district (en) Traducir
Kaabong (pt) Traducir
Dokolo (pt) Traducir
Distrito de Rakai
Distrito de Sembabule
Distrito de Wakiso
Distrito de Nakasongola
Distrito de Mukono
Distrito de Nakaseke
Distrito de Mubende
Distrito de Amuria
Distrito de Bududa
Distrito de Bulambuli
Distrito de Budaka
Distrito de Bukwa
Distrito de Bugiri
Distrito de Bukedea
Distrito de Busia
Distrito de Mpigi
Distrito de Masaka
Distrito de Gomba
Distrito de Kalangala
Distrito de Kalungu
Distrito de Buvuma
Distrito de Bukomansimbi
Distrito de Butambala
Distrito de Mityana
Distrito de Kampala
Distrito de Kiboga
Distrito de Lyantonde
Distrito de Kayunga
Distrito de Lwengo
Distrito de Kyankwanzi
Distrito de Luweero
Gulu (pt) Traducir
Distrito de Butaleja
Distrito de Iganga
Distrito de Tororo
Distrito de Abim
Distrito de Adjumani
Distrito de Soroti
Distrito de Serere
Distrito de Sironko
Distrito de Pallisa
Distrito de Agago
Distrito de Amolatar (pt) Traducir
Distrito de Arua (pt) Traducir
Distrito de Alebtong
Distrito de Apac
Distrito de Amudat
Distrito de Amuru (pt) Traducir
Distrito de Buyende
Distrito de Ngora
Distrito de Namayingo
Distrito de Kamuli
Distrito de Kapchorwa
Distrito de Katakwi
Distrito de Kaliro
Distrito de Jinja
Distrito de Kaberamaido
Distrito de Namutumba
Distrito de Kibuku
Distrito de Kween
Distrito de Mbale
Distrito de Kumi
Distrito de Mayuge
Distrito de Luuka
Distrito de Manafwa
Kitagwenda District (en) Traducir Editar o valor en Wikidata
 OpenStreetMap
Mapa
 Coordenadas
Cifras e dimensións
 Poboación
47.123.531 (2021)
6.788.211 (1960)
7.006.629 (1961)
7.240.155 (1962)
7.487.412 (1963)
7.746.181 (1964)
8.014.376 (1965)
8.292.751 (1966)
8.580.647 (1967)
8.872.890 (1968)
9.162.794 (1969)
9.446.024 (1970)
9.720.388 (1971)
9.988.441 (1972)
10.256.553 (1973)
10.533.820 (1974)
10.827.097 (1975)
11.139.632 (1976)
11.470.628 (1977)
11.818.135 (1978)
12.178.512 (1979)
12.549.779 (1980)
12.930.714 (1981)
13.324.390 (1982)
13.738.114 (1983)
14.181.630 (1984)
14.661.481 (1985)
15.180.721 (1986)
15.736.176 (1987)
16.320.417 (1988)
16.922.648 (1989)
17.534.839 (1990)
18.156.095 (1991)
18.788.440 (1992)
19.430.461 (1993)
20.081.152 (1994)
20.740.726 (1995)
21.407.693 (1996)
22.084.527 (1997)
22.780.451 (1998)
23.507.800 (1999)
24.275.641 (2000)
25.088.033 (2001)
25.943.441 (2002)
26.838.428 (2003)
27.766.986 (2004)
28.724.869 (2005)
29.711.397 (2006)
30.728.747 (2007)
31.778.799 (2008)
32.864.328 (2009)
33.987.213 (2010)
35.148.064 (2011)
36.345.860 (2012)
37.578.876 (2013)
42.862.958 (2017)
34.634.650 (2014) Editar o valor en Wikidata
 Poboación feminina
21.707.475 (2019)
22.431.520 (2020)
23.153.140 (2021)
23.848.253 (2022) Editar o valor en Wikidata
 Poboación masculina
21.241.606 (2019)
21.973.090 (2020)
22.700.638 (2021)
23.401.332 (2022) Editar o valor en Wikidata
 Poboación rural
32.486.255 (2019)
33.323.884 (2020)
34.136.762 (2021)
34.889.566 (2022) Editar o valor en Wikidata
 Poboación urbana
10.462.825 (2019)
11.080.727 (2020)
11.717.016 (2021)
12.360.019 (2022) Editar o valor en Wikidata
 Índice desenvolvemento humano
0,525 (2021)
0,329 (1990)
0,331 (1991)
0,325 (1992)
0,332 (1993)
0,336 (1994)
0,342 (1995)
0,354 (1996)
0,364 (1997)
0,373 (1998)
0,385 (1999)
0,394 (2000)
0,404 (2001)
0,417 (2002)
0,429 (2003)
0,444 (2004)
0,454 (2005)
0,466 (2006)
0,476 (2007)
0,484 (2008)
0,494 (2009)
0,502 (2010)
0,506 (2011)
0,504 (2012)
0,509 (2013)
0,512 (2014)
0,517 (2015)
0,519 (2016)
0,52 (2017)
0,522 (2018)
0,525 (2019)
0,524 (2020) Editar o valor en Wikidata
 Índice desenvolvemento humano desigualdade
0,396 (2021)
0,369 (2012)
0,374 (2013)
0,378 (2014)
0,383 (2015)
0,389 (2016)
0,388 (2017)
0,392 (2018)
0,394 (2019)
0,395 (2020) Editar o valor en Wikidata
 Taxa desemprego
   4 % (2014) Editar o valor en Wikidata
 Taxa nataliade
37,667 (2019)
37,252 (2020)
36,795 (2021)
36,215 (2022) Editar o valor en Wikidata
 Taxa mortandade
5,823 (2019)
5,852 (2020)
5,877 (2021)
5,579 (2022) Editar o valor en Wikidata
 PIB nominal
40.510.241.366 $ (2021)
45.559.202.049 $ (2022) Editar o valor en Wikidata
 Taxa imposto sobre valor engadido
   18 % Editar o valor en Wikidata
 Superficie
   241.038 km² Editar o valor en Wikidata
 Punto máis alto
   5.109 m Monte Stanley Editar o valor en Wikidata
 Punto máis baixo
   621 m Lago Alberte Editar o valor en Wikidata
 Porcentaxe área de auga
   18,2 % Editar o valor en Wikidata
 Fuso horario
 Esperanza de vida
59,889 a
56,409 a
55,574 a
54,66 a
57,153 a
58,347 a
57,796 a
58,819 a
59,224 a
53,681 a
51,538 a
47,077 a
46,16 a
52,64 a
48,12 a
50,394 a
49,242 a
59,575 a Editar o valor en Wikidata
Códigos e identificadores
OpenStreetMap192796 Editar o valor en Wikidata
VIAF157051895 Editar o valor en Wikidata
ISNI0000000122991309 Editar o valor en Wikidata
TasteAtlasuganda Editar o valor en Wikidata
Freebase/m/07tp2 Editar o valor en Wikidata
MeSHD014454 Editar o valor en Wikidata
Fontes e ligazóns
 Páxina WEB
 Prefixo telefónico
+256 Editar o valor en Wikidata
 Teléfono de emerxencia
911, 112 e 999 Editar o valor en Wikidata
 Dominio
Enciclopedia Galega Universal: 195609 BNE: XX451591
Wikidata G:Commons C:Commons

Uganda[1] é un país africano, cuxa capital é Kampala. En 2009 tiña 32.709.865 habitantes. Limitado ao norte con Sudán do Sur, ao sur co Lago Vitoria, Ruanda e Tanzania, ao leste con Kenya e ao oeste coa República Democrática do Congo.

Os primeiros habitantes coñecidos foron poboacións cazadoras recolectoras. Hai 1500 ou 2000 anos comezaron a se asentar no territorio da actual Uganda poboacións de lingua bantú que viñan probablemente do centro e o oeste do continente e que se asentaron preferentemente no sur. O Imperio de Kitara do século XIV e XV representa a máis antiga forma de organización formal, seguida polo reino de Bunyoro-Kitara, e máis tarde o de Buganda e Ankole.

Poboación nilótica, como os luo e ateker entraron na área desde o norte, probabelmente arredor do 120 d.C. Asentáronse sobre todo no norte e leste. Esta área foi, en 1888, concedida á Compañía Británica da África Oriental e, en 1894, o reino do Buganda tornouse un protectorado do Reino Unido.

Despois de varias manobras por parte dos británicos, realizáronse eleccións a 1 de marzo de 1961 e Benedicto Kiwanuka tornouse “Ministro-Xefe” de Uganda, aínda como un protectorado e tornouse independente o 9 de outubro de 1962. Nos anos seguintes, verificouse unha loita política entre os partidarios dun estado centralizado, en vez da federación vixente baseada nos reinos. Como resultado, en febreiro de 1966, o entón Primeiro Ministro Milton Obote suspendeu a constitución, asumiu todos os poderes e despois o de Presidente e Vicepresidente. En setembro de 1967, unha nova constitución proclamou Uganda como unha república, deu ao presidente poderes adicionais e aboliu os reinos tradicionais.

En 1971 Idi Amin tomou o poder nun golpe de Estado e dirixiu o país como un ditador durante case unha década, expulsou os residentes de orixe india e promoveu o asasinato dun número estimado en cerca de 300.000 cidadáns. O seu réxime terminou coa invasión dun exército de rebeldes, apoiados pola Tanzania no 1979.

Despois deste contra-golpe, a Fronte Nacional de Liberación de Uganda formou un goberno interino, con Yusuf Lule como presidente, que adoptou un sistema ministerial de administración e creou un órgano cuasi-parlamentario, a Comisión Consultiva Nacional (NCC), mais este órgano e o gabinete de Lule tiñan visións políticas diferentes e, en xuño de 1979, o NCC substituíu a Lule por Godfrey Binaisa. A disputa continuou sobre os poderes do presidente interino, Binaisa foi afastado en maio de 1980 e o Uganda pasou a ser gobernado por unha comisión militar dirixida por Paulo Muwanga. En decembro de 1980, foron realizadas eleccións, que levaron de novo á presidencia a Obote que, era vicepresidente de Muwanga. No período que se seguiu, as forzas de seguridade estableceron un dos peores récords de dereitos humanos do mundo. Nos seus esforzos para terminar cunha rebelión liderada por Yoweri Museveni e o seu Exército de Resistencia Nacional (“National Resistance Army” ou NRA), eles practicamente destruíron unha parte substancial do país, especialmente na área de Luwero, a norte de Kampala.

O 27 de xullo de 1985, unha brigada do exército, composta por “Acholi” (unha das etnias do Uganda) e comandada polo Tenente-Xeneral Basilio Olara Okello, tomou Kampala e proclamou novamente un goberno militar. Obote exiliouse na Zambia e o novo réxime, dirixido polo anterior comandante das forzas de defensa, o Xeneral Tito Okello (que non era parente de Olara-Okello), iniciou negociacións con Museveni, prometendo mellorar o respecto dos dereitos humanos, acabar cos conflitos entre tribos e organizar eleccións libres e xustas. Mentres tanto, os masacres continuaron unha vez que Okello tentaba destruír o NRA e os seus partidarios.

A pesar de negociacións en Nairobi, baixo a mediación do Presidente kenyata Daniel Arap Moi, e de teren chegado a un acordo de cesar-fogo, o NRA continuou a loitar e, en xaneiro do 1986, capturou Kampala, forzando ás forzas de Okello a fuxiren para o Sudán e colocando a Museveni como presidente. Este acabou cos abusos aos dereitos humanos, iniciou unha política de liberalización e de liberdade de prensa e estableceu acordos co Fondo Monetario Internacional, o Banco Mundial e con varios países.

Museveni foi democraticamente electo en 1996, cando concorreu contra Paul Ssemoxere, líder do Partido Democrático, tendo gaño o 75% dos votos.

Política

[editar | editar a fonte]
Artigo principal: Subdivisións de Uganda.
Distritos de Uganda

Uganda divídese en 111 distritos, en catro rexións administrativas. A maioría dos distritos teñen o nome das súas principais cidades comerciais e administrativas.

Cada distrito se subdivide en subdistritos, condados, subcondados, parroquias e vilas.

A continuación preséntanse cifras de poboación no censo de 2002. Nótese que daquelas só había 56 distritos, e os datos da poboación fixéronse mirando os condados e subcondados.

Demografía

[editar | editar a fonte]

Uganda ten preto de 47 millóns de habitantes (datos de 2021), vivindo principalmente á beira dos Grandes Lagos Africanos que este país partilla. Ten listadas 39 linguas africanas, dos grupos bantu e nilóticas, entre as cales, a máis falada (por cerca de 16 % da poboación[2] é a lingua “ganda” ou luGanda, relativa ao principal grupo étnico deste país, os buGanda. Outras linguas faladas polos residentes de Uganda son o inglés (lingua oficial), o kiSwahili e linguas indias.

Economía

[editar | editar a fonte]
Artigo principal: Economía de Uganda.
  1. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para ugandés.
  2. "Ethnologue – Languages of Uganda". Arquivado dende o orixinal o 14 de maio de 2005. Consultado o 29 de maio de 2005.