Latè

Latè

jewografi

sipèfisi

510,1 km² km²

demografi

popilasyon	Erreur Lua dans mw.text.lua à la ligne 25 : bad argument #1 to 'match' (string expected, got nil). ab.
dansite	5,51 g/cm³ ab./km²
popilasyon dat	2025

Latè (senbòl: ) se planèt nou. Se twazyèm planèt nan lòd distans ak Solèy la. Li se tou senkyèm pi gwo planèt nan sistèm solè a poutèt mas ak dyamèt li. Anplis, li se sèl objè selès yo konnen ki gen lavi sou li.

Latè ap vire fè wonn Solèy la pandan 365,256 jou solè (yon ane sideral), epi li vire sou tèt li nan yon jou sideral (apeprè 23 è 56 minit 4 segonn), yon ti kras mwens pase yon jou solè ki dire 24 èdtan, akoz mouvman li fè alantou Solèy la. Aks wotasyon Latè a gen yon enklinasyon 23°, sa ki lakòz sezon yo.

KWONOLOJI

Atik detaye : Istwa Latè ak Istwa evolisyonè lavi a.

Jodi a yo estime Latè ka gen 4.54 milya ane^[1] konsa. Istwa Latè divize an kat gwo entèval tan yo rele eyon; yo bay ki valè tan eyon yo dire nan tablo anba a (an plizyè milyon ane)^[2]:

Lòt kreyòl:
Franse: Terre
Angle: Earth
Alman: Erde
Panyòl: Tierra
Pòtigè: Terra

Etimoloji

Mo latè nan soti nan lang franse a (la terre) ki soti nan yon mo laten (terra).

Imaj jeneral

Jan yo wè Latè depi Apolo 17
Emisfè lwès
Emisfè lès
Foto latè apati Celestia
Jan w wè latè ap leve lè w kanpe sou lalin
Latè
Latè k ap vire
Latè k ap vire
Latè ki santre sou Afrik

Konpozisyon ak estrikti

Atik detaye : Syans Latè.

Latè se yon planèt telirik oubyen terès, sa vle di yon planèt ki fèt sitou ak wòch epi ki gen yon nwayo metallik, kontrèman ak gwo planèt tankou Jipitè ki fèt sitou ak gaz ki pwodui limyè (idwojèn ak elyòm)^[3]. Li se pi gwo nan kat planèt terès yo nan Sistèm solè a, kit se nan gwosè kit se nan mas^[4]. Pami kat planèt sa yo, Latè gen tou dansite ki pi wo, gravite sifas ki pi fò, chan mayetik ki pi fò, vitès wotasyon ki pi wo ^[5], epi li se pwobableman sèl planèt ki gen plak tektonik ki aktif^[6].

kouch latè yo
kouch latè yo

Tè a gen 3 gwo kouch anndan l : kwout, manto ak nwayo.

Divès

Pou pèmèt yo konnen pozisyon yon moun sou latè, yo divize latè an 24 meridyen prensipal ak plizyè paralèl.

Nòt ak referans

Nòt

(en) Yon pati nan atik sa a oswa tout atik la soti nan Wikipedya en anglè Ki gen pou tit « Earth » (gade lis otè yo).

Sitasyon orijinal

Referans

↑ (en) G. Brent Dalrymple, « Geologic Time: Age of the Earth », sur pubs.usgs.gov (consulté le 13 out 2020).
↑ Pierre -André Bourque, « Pi gwo sik byojeochimik yo: pèspektiv istorik », sur Université Laval , Depatman nan Jeoloji ak Jeni Jeyolojik.
↑ « Planèt telurik, planèt gaz: ki diferans ki genyen? », sur Futura.
↑ (en) « Planetary Fact Sheet », sur nssdc.gsfc.nasa.gov (consulté le 7 out 2020).
↑ (en) David P. Stern, « Planetary Magnetism », NASA, 25 novanm 2001 (consulté le 1^e avril 2007).
↑ (en) Paul J. Tackley, « Mantle Convection and Plate Tectonics: Toward an Integrated Physical and Chemical Theory », Science, vol. 288, n^o 5473,‎ 16 jen 2000, p. 2002–2007 (PMID 10856206, DOI 10.1126/science.288.5473.2002, Bibcode 2000Sci...288.2002T).

Lyen deyò

Sistèm solè : latè sou le-systeme-solaire.net

[Dalrymple-1] (en) G. Brent Dalrymple, « Geologic Time: Age of the Earth », sur pubs.usgs.gov (consulté le 13 out 2020).

[PABourque-2] Pierre -André Bourque, « Pi gwo sik byojeochimik yo: pèspektiv istorik », sur Université Laval , Depatman nan Jeoloji ak Jeni Jeyolojik.

[3] « Planèt telurik, planèt gaz: ki diferans ki genyen? », sur Futura.

[:0-4] (en) « Planetary Fact Sheet », sur nssdc.gsfc.nasa.gov (consulté le 7 out 2020).

[stern20011125-5] (en) David P. Stern, « Planetary Magnetism », NASA, 25 novanm 2001 (consulté le 1^e avril 2007).

[science288_5473_2002-6] (en) Paul J. Tackley, « Mantle Convection and Plate Tectonics: Toward an Integrated Physical and Chemical Theory », Science, vol. 288, n^o 5473,‎ 16 jen 2000, p. 2002–2007 (PMID 10856206, DOI 10.1126/science.288.5473.2002, Bibcode 2000Sci...288.2002T).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]