सःग्वः फोनिम (Phoneme) धाःगु भाषा विज्ञान (Linguistics)य् छगू भाय्‌या दकलय् चिधंगु सःया एकाइ खः, गुकिं छगू खँग्वःयात मेगु खँग्वलं भिन्न यायेत ग्वहालि याइ। थःम्हं छगू सःग्वःया छुं अर्थ दइमखु, तर थुकिं खँग्वःया अर्थ दयेकेत ग्वहालि याइ। नेपालभासय् छ्यलीगु सःग्वलय् माआखः, बाआखः, बागःआखः, चिनाआखः, मिलाफुति, सिह्नफुति, लिफुति आदि दुथ्याः।^[१]

छगू फनिमयात हिलाबिल धाःसा खँग्वःया अर्थ हे पाइ। थुकियात बांलाक थुइकेत "minimal pairs" (छगू जक सः पाःगु खँग्वःत) स्वयेछिं:

दसु १ (नेपालभासय्):

'का' (Take) व 'ला' (Meat/Reach) दुने क् व ल् हिलेबिले खँग्वःया अर्थ हे पाइ। थुकी 'क्' व 'ल्' निगु फरक सःग्वः खः।

दसु २ (अंग्रेजी भासय्):

"Bat" व "Pat"

थुकी /b/ व /p/ निगु फरक फनिमत खः। थ्व सःत पाःगुलिं हे झीसं "Bat" व "Pat" फरक खः धकाः थुइके फु।

अमूर्त अवधारणा (Abstract Concept): फनिम धाःगु झीगु मष्तिस्कय् दुगु छगू सःया पुचः खः। थीथी भासय् छम्ह मनू नं छगू हे फनिमयात भचा फरक कथं ल्हाये फु (गुकियात एलोफोन - Allophone धाइ), तर झीसं उकियात छगू हे फनिम धकाः थुइकेगु या। नापं, थीथी भासय् भाषीपिंसं जक थीथी सः म्हसीकेफु। दसु चिनिया भाय् व भारतीय भासय् (तालव्य व दन्त्य)।

सःग्वः भाय् कथं पायेफु: छगू भासय् फनिम जूगु सः मेगु भाषाय् फनिम मजुइ नं फु। दसुया लागिं, कोरियन भाषाय् 'r' व 'l' छगू हे फनिमया रुपय् कायेछिं, तर अंग्रेजी व नेवाः भासय् थ्व निगु तसकं फरक सःग्वः खः।

Roach, Peter (2009). English Phonetics and Phonology. Cambridge University Press.