اسلامي جمهوريه ايران | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| |||||
.svg&mode=clean) دنيا جو نقشو_-_IRN_-_UNOCHA.svg&mode=clean) ايران جو نقشو | |||||
| گادي جو هنڌ | تهران 35°41′N 51°25′E / 35.683°N 51.417°E / 35.683; 51.417 | ||||
| سڀ کان وڏو شهر | تهران | ||||
| دفتري ٻوليون | فارسي | ||||
| نسلي گروھ (2025) |
| ||||
| مذهب (2026) | |||||
| مقامي آبادي | ايراني | ||||
| حڪومت | وحداني صدارتي[lower-alpha 2] مذهبي اسلامي جمهوريه، آمرانه حڪمراني هيٺ[2] | ||||
| مجتبيٰ خامنه اي | |||||
• صدر | مسعود پزشڪيان | ||||
| محمد رضا عارف | |||||
| محمد باقر قاليباف | |||||
• چيف جسٽس | غلام حسين محسني ايجئي | ||||
| مقننه | اسلامي مشاورتي اسيمبلي | ||||
| قيام | |||||
| ت. 678 BC | |||||
| 550 BC | |||||
| 247 BC | |||||
| 224ع | |||||
| 821ع | |||||
| 22 ڊسمبر 1501ع | |||||
| 22 جنوري 1736ع | |||||
| 1751ع | |||||
| 20 مارچ 1794ع | |||||
| 12 ڊسمبر 1905ع | |||||
| 15 ڊسمبر 1925ع | |||||
| 11 فيبروري 1979ع | |||||
| 1 اپريل 1979ع | |||||
| پکيڙ | |||||
• جملي | 1,648,195 چورس ڪلوميٽر (636,372 چورس ميل) (17هون) | ||||
• پاڻي (%) | 1.63 (2015ع مطابق)[3] | ||||
| آبادي | |||||
• 2025 اندازو |  92,417,681 (17هون) | ||||
• گھاٽائي | 52/km2 (134.7/sq mi) (163هون) | ||||
| جِي ڊي پي (مساوي قوت خريد ) | 2026 لڳ ڀڳ | ||||
• ڪل |  $1.783 ٽرلين (26هون) | ||||
• في سيڪڙو | $20,279 (98هون) | ||||
| جِي. ڊي. پي (رڳو نالي ۾ ) | 2026 لڳ ڀڳ | ||||
• ڪل | $300.293 ارب (51هون) | ||||
• في سيڪڙو | $3,415 (139هون) | ||||
| جِينِي (2023) |  35.9[4]وچولو | ||||
| ايڇ ڊي آء (2023) |  0.799[5]اعلیٰ · 75هون | ||||
| ڪرنسي | ايراني ريال (ریال) (IRR) | ||||
| معياري وقت | IRST (متناسق عالمي وقت+3:30) | ||||
| ڊائلنگ ڪوڊ | +98 | ||||
| انٽرنيٽ ڊومين | |||||
.svg&mode=clean)
[ايران،[lower-alpha 3] سرڪاري طور اسلامي جمهوريه ايران،[lower-alpha 4] تاريخي طور فارس،[lower-alpha 5] اولهه ايشيا جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اولهه ۾ عراق، اتر-اولهه ۾ ترڪي، آذربائيجان ۽ آرمينيا، اتر ۾ ڪئسپين سمنڊ، اتر-اوڀر ۾ ترڪمانستان، اوڀر ۾ افغانستان، ڏکڻ-اوڀر ۾ پاڪستان، ۽ ڏکڻ ۾ عمان جو نار ۽ فارسي نار واقع آهن. 92 ملين کان وڌيڪ آبادي سان، ايران جاگرافيائي پکيڙ ۽ آبادي ٻنهي لحاظ کان دنيا ۾ 17هين نمبر تي آهي. اهو پنج علائقن ۽ 31 صوبن ۾ ورهايل آهي. تهران ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهر ۽ بنيادي معاشي مرڪز آهي.
دنيا جي قديم ترين مسلسل اهم تهذيبن مان هڪ جو گهر، هاڻوڪي ايران جو علائقو پهريون ڀيرو ستين صدي قبل مسيح ۾ ميدن هيٺ متحد ٿيو ۽ ڇهين صدي قبل مسيح ۾ پنهنجي علائقائي عروج تي پهتو، جڏهن سائرس اعظم اخميني سلطنت جو بنياد وڌو. سڪندر اعظم چوٿين صدي قبل مسيح ۾ هن سلطنت کي فتح ڪيو.[7] ٽين صدي قبل مسيح ۾ هڪ ايراني بغاوت اشڪاني سلطنت قائم ڪئي، جنهن بعد ۾ ملڪ کي آزاد ڪرايو. ٽين صدي عيسويءَ ۾ اشڪانين جي جاءِ ساساني سلطنت ورتي، جنهن ايراني تهذيب جي تاريخ ۾ سنهري دور جي سرپرستي ڪئي. قديم ايران ۾ لکڻ، زراعت، شهري آبادڪاري، مذهب ۽ انتظام جي شروعاتي ترقيءَ مان ڪيتريون ئي ترقيون ڏٺيون ويون. هڪ وقت زرتشت مذهب جو مرڪز رهندڙ ايران ستين صديءَ جي مسلم فتح کان پوءِ اسلامائزيشن مان گذريو. ادب، فلسفي، رياضي، طب، فلڪيات ۽ فن ۾ جدتون اسلامي سنهري دور ۽ ايراني انٽرميزو دوران ٻيهر نمايان ٿيون؛ اهو اهڙو دور هو جنهن ۾ ايراني مسلم خاندانن عرب حڪمراني ختم ڪئي ۽ فارسي ٻولي کي ٻيهر زنده ڪيو. ان دور کان پوءِ 11هين کان 14هين صديءَ تائين سلجوق سلطنت ۽ خوارزمشاهه سلطنت جي حڪمراني، منگول فتحون ۽ تيموري نشاة ثانيه آيا.
16هين صديءَ ۾ مقامي صفوي خاندان اثنا عشري شيعيت کي سرڪاري مذهب بڻائي هڪ متحد ايراني رياست ٻيهر قائم ڪئي، جنهن جديد ايران جي رياست جو بنياد رکيو. 18هين صديءَ ۾ افشاري سلطنت دوران ايران دنيا جي اهم طاقتن مان هڪ هو، پر 1790ع واري ڏهاڪي ۾ قاجارن جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ اها حيثيت وڃائي ويٺو. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ فارسي آئيني انقلاب ۽ پهلوي خاندان جو قيام ٿيو، جنهن جو بنياد رضا شاهه وڌو، جنهن 1925ع ۾ آخري قاجار شاهه کي اقتدار تان هٽايو. 1941ع ۾ ايران تي اينگلو-سوويت حملي کان پوءِ سندس پٽ محمد رضا پهلوي اقتدار ۾ آيو. محمد مصدق پاران تيل صنعت کي قومي ملڪيت ۾ آڻڻ جي ڪوششن سبب 1953ع ۾ اينگلو-آمريڪي بغاوت ٿي. 1979ع ۾ ايراني انقلاب بادشاهت کي ختم ڪيو، ۽ ملڪ جي پهرئين سپريم ليڊر روح الله خميني طرفان اسلامي جمهوريه ايران قائم ڪئي وئي. 1980ع ۾ عراق ايران تي حملو ڪيو، جنهن سبب اٺ ساله ايران-عراق جنگ شروع ٿي. ان کان پوءِ ايران پراکسي جنگين ۾ اسرائيل ۽ سعودي عرب سان ملوث رهيو؛ 2025ع ۾ ايران تي اسرائيلي حملن تڪرار کي ٻارهن ڏينهن واري جنگ تائين وڌايو. جنگ کان پوءِ ۽ وڌندڙ معاشي بحران دوران، 2025ع ۾ 1979ع کان پوءِ سڀ کان وڏا احتجاج شروع ٿيا.[8][9] آمريڪا ۽ اسرائيل 2026ع ۾ ايران سان جنگ شروع ڪئي، جڏهن هنن سپريم ليڊر علي خامنه اي کي قتل ڪيو. سندس پٽ مجتبيٰ خامنه اي کي بعد ۾ سندس جانشين چونڊيو ويو.[10][11][12][13]
ايران جي حڪومت هڪ مذهبي اسلامي جمهوريه آهي، جيڪا چونڊيل ۽ اڻ چونڊيل ادارن ذريعي هلائي وڃي ٿي، جڏهن ته حتمي اختيار سپريم ليڊر وٽ آهي. جيتوڻيڪ ايران ۾ چونڊون ٿين ٿيون، پر رياست جي سربراهه ۽ فوج سميت اهم عهدن تي عوامي ووٽ لاڳو نٿو ٿئي. ايراني حڪومت کي هڪ آمرانه نظام سمجهيو وڃي ٿو، جنهن تي انساني حقن جي خراب رڪارڊ سبب عالمي سطح تي وڏي تنقيد ٿيندي رهي آهي، جنهن ۾ اجتماع جي آزادي، اظهار ۽ صحافت تي پابنديون، گڏوگڏ عورتن، نسلي اقليتن ۽ سياسي مخالفن سان ورتاءُ شامل آهي. ايراني معيشت مرڪزي منصوبابنديءَ هيٺ آهي، جنهن ۾ اهم شعبن ۾ رياستي ملڪيت جو وڏو حصو آهي. ايران هڪ علائقائي طاقت آهي، ڇاڪاڻتہ وٽس فوسل ٻارڻ جا وڏا ذخيرا، قدرتي گئس جي فراهمي ۽ تيل جا ذخيرا موجود آهن، ان جو هنڌ جاگرافيائي-سياسي لحاظ کان اهم آهي، ۽ اهو شيعا اسلام جو عالمي مرڪزي نقطو آهي.[14] ايران هڪ ايٽمي حد واري رياست آهي، جنهن جو ايٽمي پروگرام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ جاچ هيٺ آيل ايٽمي پروگرامن مان هڪ آهي.[15][16] ايران گڏيل قومن جو باني ميمبر ۽ ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جو رڪن ملڪ آهي. ايران وٽ يونيسڪو جا 29 عالمي ورثي ماڳ آهن، جيڪو دنيا ۾ ڏهون نمبر آهي، ۽ غير مادي ثقافتي ورثو يا انساني خزانن ۾ چوٿين نمبر تي آهي.
نالو ۽ ان جو اصل
[سنواريو]
تاريخي طور ايران کي اولهه دنيا ۾ عام طور "فارس" چيو ويندو هو.[17] ساڳيءَ طرح، جديد قوميت وارو نالو "فارسي" اڪثر سڀني ايراني شهرين لاءِ باشندن جو نالو طور استعمال ٿيندو هو، ڀلي اهي نسلي فارسي هجن يا نه. هي اصطلاح 1935ع تائين رائج رهيو، جڏهن نوروز جي هڪ بين الاقوامي گڏجاڻي دوران ايران جي شاهه، رضا شاهه پهلوي، سرڪاري طور پرڏيهي نمائندن کان درخواست ڪئي ته هو رسمي خط و ڪتابت ۾ ملڪ لاءِ اندروني نالو "ايران" استعمال ڪن. ان کان پوءِ "ايران" ۽ "ايراني" ترتيبوار ملڪ ۽ ان جي شهرين لاءِ معياري اصطلاح بڻجي ويا.[18]
1959ع ۾ ايران جي آخري شاهه محمد رضا پهلوي اعلان ڪيو ته رسمي خط و ڪتابت ۾ "فارس" ۽ "ايران" ٻنهي جو استعمال مناسب آهي.[18] دانا پشدار (زانا وحيدزاده) موجب 1935ع ۾ "فارس" مان "ايران" ڏانهن اصطلاحي تبديلي رڳو پرڏيهي نالي جي تبديلي نه هئي؛ اها علائقي جي ڊگهي تاريخ ۾ پاڙون رکندڙ قومي سڃاڻپ جي ٻيهر دعويٰ جي علامت هئي.[19]
وچئين دور جي مختلف عالمن، جهڙوڪ خوارزمي جامع العلوم عالم البيروني، ايران لاءِ "خونيرس" (Avestan: Xvaniraθa-, ترجمو "پاڻمرادو ٺهيل، ڪنهن ٻي شيءِ تي ڀاڙيل نه") جهڙا اصطلاح پڻ استعمال ڪيا: "جيڪو دنيا جو مرڪز آهي، [...] ۽ اهو ئي آهي جنهن ۾ اسين آهيون، ۽ بادشاهن ان کي ايراني قلمرو سڏيو."[20]
تاريخ
[سنواريو]قبل تاريخ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جي قبل تاريخ
ايران ۾ هومينن جي سڀ کان پراڻي معلوم موجودگي لڳ ڀڳ 800,000 سال اڳ، وچئين پيليوليٿڪ دور ۾ ملي ٿي.[21] وچئين پيليوليٿڪ جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن، خاص طور اولهه ايران جي زاگروس جبلن ۾، ۽ ڪجهه ماڳ نينڊرٿلن سان لاڳاپيل آهن.[22][23] زرزي ثقافت ايران ۾ ايپي پيليوليٿڪ دور (25,000–11,500 سال اڳ) دوران دستاويز ٿيل آهي.[24] ايران ۾ زراعت لڳ ڀڳ 12,000 سال اڳ ظاهر ٿي، ساڳئي وقت زرخيز هلال ۾ وڌيڪ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آبادين سان گڏ. چوغا گولان ماڳ تي ايمر ڪڻڪ جي شروعاتي گهريلو پوک جا نشان مليا آهن.[25] ساڳئي دور جي ماڳ گنج دره ۾ لڳ ڀڳ 10,000 سال اڳ ٻڪري جي سڀ کان پراڻي معلوم گهريلو پالنا جا ثبوت پڻ ملن ٿا.[26]
قديم شهر شوشا، جيڪو پوءِ عيلا م جي گادي ۽ بعد ۾ اخميني سلطنت جي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ بڻيو، پهريون ڀيرو 4400–4200 قبل مسيح ۾ آباد ٿيو، جيڪو هاڻوڪي شوش، ايران واري ماڳ جي ڀرسان هو.[27]:46–47[28] ڪورا–اراڪسيس ثقافت (ت. 3400 – c. 2000 BC) اتر-اولهه ايران ۽ قفقاز ۾ موجود هئي.[29]
قديم دور
[سنواريو].JPG&mode=clean)
ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل اهم تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جتي تاريخي ۽ شهري آبادين جا نشان 4000 قبل مسيح تائين ملن ٿا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر ايران جي جيرفت ثقافت پڻ شامل آهي.[30] ابتدائي عيلامي رسم الخط ۾ لکيل ڪتبا، جيڪو ڪيونيفارم کان اڳ جو آهي، ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعاتي دور مان مليا آهن.[31][32] ايراني پليٽو جو اولهندو حصو روايتي قديم ويجهو اوڀر ۾ عيلا م (3200–539 قبل مسيح) سان گڏ شامل هو، ۽ بعد ۾ ٻين قومن جهڙوڪ ڪاسي، منائيا ۽ گوتين سان پڻ. سڀ کان پراڻا ايراني ماڻهو ٻئي هزار سال قبل مسيح ۾ وچ ايشيا کان اچڻ شروع ٿيا.[33]
ميدي خاندان سڀ کان پراڻي ايراني رياست تي حڪومت ڪئي.[34][35][36] 612 قبل مسيح ۾ سياڪسارس ۽ بابل جي بادشاهه نابوپولاسر آشور تي حملو ڪري آشوري گادي نينوي کي تباهه ڪيو، جنهن سان نو-آشوري سلطنت جو زوال ٿيو.[37] ميدن بعد ۾ اورارتو کي پڻ فتح ڪري ختم ڪري ڇڏيو.[38][39][40]
ھخامنشي سلطنت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اخميني سلطنت
ھخامنشين سڀني فارسي قبيلن کي ڪمبوجيه پهريون هيٺ متحد ڪيو. سندس پٽ سائرس اعظم جي دور ۾ اخمينين ميدن کي شڪست ڏئي اخميني سلطنت قائم ڪئي،[41] جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي ايراني رياست هئي.[40] سائرس ليڊيا ۽ نو-بابلي سلطنت کي فتح ڪيو، جنهن سان آشور کان گهڻي وڏي سلطنت وجود ۾ آئي. سندس پٽ ڪمبوجيه ٻيون (r. 530–522 قبل مسيح) علائقي جي آخري وڏي طاقت، قديم مصر، کي فتح ڪيو، جنهن سبب ان جي ڇويهين خاندان جو خاتمو ٿيو.
ڪمبوجيه ٻئي جي وفات کان پوءِ دارا اعظم (r. 522–486 قبل مسيح) اخميني بادشاهه برديا کي هٽائي تخت تي ويٺو. دارا جي پهرين گادي شوشا هئي، ۽ هن تخت جمشيد ۾ تعميراتي منصوبو شروع ڪيو. هن وسيع رستن جي نظام کي بهتر بڻايو، ۽ سندس دور ۾ شاهي رستو جو پهريون رڪارڊ ٿيل ذڪر ملي ٿو، جيڪو شوشا کان ساردس تائين ويندڙ شاهراهه هو.[42]
499 قبل مسيح ۾ اٿينس ميليتس ۾ بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ساردس کي لٽيو ويو. ان سان يوناني-فارسي جنگيون شروع ٿيون، جيڪي پنجين صدي قبل مسيح جي پهرئين اڌ تائين جاري رهيون. يونان تي پهرئين فارسي حملي دوران فارسي سپهه سالار ماردونيوس ٿريس کي ٻيهر تابع ڪيو ۽ مقدونيا کي فارس جو مڪمل حصو بڻايو.[43] دارا جي جانشين خشايارشا پهريون (r. 486–465 قبل مسيح) يونان تي ٻيو فارسي حملو شروع ڪيو. جنگ جي هڪ اهم مرحلي تي، سرزمين يونان جو لڳ ڀڳ اڌ حصو فارسين جي قبضي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ ڪورنٿ جي استھمس جي اتر وارا علائقا پڻ شامل هئا.[44][45] بعد ۾ پلاٽيا جي جنگ ۽ سلامس جي جنگ کان پوءِ يونانين جي فتح سان اها صورتحال بدلجي وئي، جنهن دوران فارس يورپ ۾ پنهنجا سڀئي اڏا وڃائي ويٺو ۽ اتان پوئتي هٽي ويو.[46]
سلطنت زوال جي دور ۾ داخل ٿي. 334 قبل مسيح کان 331 قبل مسيح تائين سڪندر اعظم دارا ٽيون (r. 336–330 قبل مسيح) کي گرانيڪوس جي جنگ، ايسوس جي جنگ ۽ گوگاميلا جي جنگ ۾ شڪست ڏني، ۽ 331 قبل مسيح تائين تيزيءَ سان اخميني سلطنت فتح ڪري ورتي. سڪندر جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت ٽٽي وئي؛ سندس سپهه سالار سيليوڪس پهريون نيڪيٽر ايران، ميسوپوٽيميا، شام ۽ اناتوليا تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس سلطنت سيليوڪي سلطنت هئي.
اشڪاني ۽ ساساني سلطنتون
[سنواريو]پارتيا جا ارساڪي،[47] جيڪي شروعات ۾ سيليوڪين جا تابع هئا،[48] اتر-اوڀر جي اسٽيپ علائقن ۾ ايراني[lower-alpha 6] پرني قبيلي جي اڳواڻن مان نڪتا.[51] اشڪانين آهستي آهستي ايران تي سيليوڪي حڪمراني کي للڪاريو، ۽ آخرڪار 142 قبل مسيح ۾ بابليا جي فتح ذريعي ڪنٽرول حاصل ڪيو.[47][52] جيتوڻيڪ جنگ جاري رهي، پر 129 قبل مسيح ۾ انٽيوخس ستون سيديتس جي موت سان سيليوڪي سلطنت جو زوال شروع ٿيو،[52] جيڪا پوءِ شام ۾ هڪ باقي بچيل رياست طور جاري رهي، تان جو 60ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ ان کي فتح ڪيو.
اشڪانين طرفان ڇڏيل مضبوط معاشي حالتن ساسانين کي هڪ طاقتور ۽ الڳ معاشي رياست ٺاهڻ جي اجازت ڏني، جنهن جي شهرت پنهنجي سياسي سرحدن ۽ پنهنجي وقت کان گهڻو ٻاهر پکڙي.[55] ساساني سلطنت پيچيده ۽ مرڪزي حڪومتي بيوروڪريسي ۽ زرتشت مذهب جي ٻيهر زنده ڪرڻ سان سڃاتي ويندي هئي، جنهن کي جائزيت ۽ وحدت جو نظرياتي بنياد بڻايو ويو.[56]
وچولو دور
[سنواريو]
ساساني سلطنت جي گهڻي عرصي تي مسلسل بازنطيني-ساساني جنگين جو اثر رهيو، جيڪي رومي-اشڪاني جنگين جو تسلسل هيون. انهن مان آخري جنگن آخرڪار سلطنت جي زوال ۾ حصو وڌو، جيڪو فارس جي اسلامي فتح سان مڪمل ٿيو. راشدون خلافت 632ع کان 654ع جي وچ ۾ ساساني سلطنت کي فتح ڪيو.
وقت گذرڻ سان ايرانين جي اڪثريت اسلام قبول ڪيو. اڳوڻي فارسي تهذيب جا گهڻا پهلو ختم نه ڪيا ويا، پر نئين اسلامي سياسي نظام ۾ جذب ڪيا ويا.[57]
ايران ۾ شروعاتي اسلامي حڪمراني ۽ علائقائي مزاحمت
[سنواريو]651ع ۾ ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ اموي خلافت جي عربن ڪيترائي فارسي رواج اختيار ڪيا، خاص طور انتظامي ۽ درٻاري طريقا. عرب صوبائي گورنر بيشڪ يا ته فارسي اثر هيٺ آيل آرامي هئا يا نسلي فارسي؛ يقيناً وچولي فارسي ستين صديءَ جي آخر ۾ عربي اختيار ٿيڻ تائين خلافت جي سرڪاري ڪم ڪار جي ٻولي رهي.[58]
بهرحال، ايران اڃا مڪمل طور عربن جي قبضي هيٺ نه آيو هو؛ ديلم علائقو ديلمين جي قبضي هيٺ هو، طبرستان دابويهي ۽ پادوسپاني حڪمراني هيٺ هو، ۽ دماوند جبل مسمغان جي قبضي هيٺ هو. عربن انهن علائقن تي ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا، پر انهن علائقن جي ڏکي ۽ اڻپهچ زمين فيصلائتو نتيجو روڪيو. دابويهين جو سڀ کان نمايان حڪمران فروخان اعظم (r. 712|728) پنهنجي ڊگهي جدوجهد دوران عرب سپهه سالار يزيد بن المهلب خلاف پنهنجا علائقا سنڀالي رکڻ ۾ ڪامياب ٿيو؛ يزيد کي گڏيل ديلمي-دابويهي فوج شڪست ڏني ۽ طبرستان مان پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو.[59]
عباسي انقلاب ۽ ايراني نشاة ثانيه
[سنواريو]
اموين خلاف بغاوتن کي غير عرب مسلمانن جي حمايت حاصل هئي، جيڪي پاڻ کي هيٺين سماجي حيثيت ۾ رکڻ سبب ناراض هئا. 747ع–750ع ۾ انهن بغاوتن مان هڪ عباسي انقلاب ۾ تبديل ٿي، جنهن ۾ اموين جي جاءِ عباسين ورتي، جيڪي محمد ﷺ جي چاچي عباس جو اولاد هئا.[60]
عباسي خليفن جو سياسي اختيار 9هين ۽ 10هين صديءَ دوران گهٽجندو ويو.[61] ان سبب ڪيترائي آزاد ايراني خاندان قائم ٿيا،[61] عرب حڪمران ملڪ جي پکڙيل مضبوط مرڪزن مان هٽايا ويا، ۽ ايراني ثقافتي نشاة ثانيه شروع ٿي.[62] عباسي اختيار جي زوال ۽ 11هين صديءَ ۾ سلجوق ترڪن جي ايران فتح ڪرڻ جي وچ واري دور کي "ايراني انٽرميزو" چيو وڃي ٿو.[62]
ايراني انٽرميزو دوران ڪيترائي وڏا ۽ ننڍا خاندان اڀريا ۽ زوال پذير ٿيا.[62] انهن هڪٻئي تي چڙهيل خاندانن مان اهم ترين طاهري خراسان ۾ (821ع–873ع)، صفاري سيستان ۾ (861ع–1003ع)، ۽ ساماني (819ع–1005ع) هئا، جيڪي اصل ۾ بخارا ۾ هئا. سامانين آخرڪار وچ ايران کان پاڪستان تائين علائقي تي حڪومت ڪئي.
10هين صديءَ جي شروعات تائين عباسي وڌندڙ ايراني ڌڙي، يعني بويهي خاندان (934ع–1062ع)، آڏو لڳ ڀڳ ڪنٽرول وڃائي ويٺا.[63] ڇاڪاڻتہ عباسي انتظام جو وڏو حصو فارسي هو، ان ڪري بويهي بغداد ۾ خاموشيءَ سان حقيقي اختيار سنڀالڻ ۾ ڪامياب ٿيا. بويهين کي 11هين صديءَ جي وچ ڌاري سلجوق ترڪن شڪست ڏني، جن عباسين تي پنهنجو اثر جاري رکيو.
اسلامائزيشن ۽ فارسيت
[سنواريو]ايران جي اسلامائزيشن هڪ ڊگهو عمل هو. جيئن فارسي مسلمانن پنهنجي حڪمراني کي مضبوط ڪيو، مسلمان آبادي 9هين صديءَ جي وچ ڌاري لڳ ڀڳ 40٪ کان وڌي 11هين صديءَ جي آخر تائين لڳ ڀڳ 90٪ تائين پهچي وئي. مؤرخ سيد حسين نصر جي راءِ آهي ته مذهب تبديل ڪرڻ ۾ تيزي آڻڻ ۾ حڪمرانن جي فارسي قوميت مددگار ثابت ٿي.[64] جيتوڻيڪ فارسين فاتحن جو مذهب قبول ڪيو، پر صدين تائين انهن پنهنجي جدا ٻولي ۽ ثقافت کي بچائڻ ۽ ٻيهر زنده ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن عمل کي فارسيت چيو وڃي ٿو. عربن ۽ ترڪن پڻ هن عمل ۾ حصو ورتو.[65][66][67]
منگول حملا
[سنواريو]
13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ايران تائين پهچي ويا.[68] 1220ع ۾ بخارا فتح ڪيو ويو[69] ۽ خوارزمشاهه سلطنت تباهه ٿي وئي.[70] 1220ع–1221ع دوران بخارا، سمرقند، هرات، طوس ۽ نيشاپور کي تباهه ڪيو ويو، ۽ سموريون آباديون قتل ڪيون ويون. ايندڙ ڏهاڪن ۾ وڌيڪ فتحون جاري رهيون، جن جو انجام بغداد جي زوال ۽ 1258ع ۾ عباسي خلافت جي حڪمراني جي خاتمي تي ٿيو.[71]
منگڪي خان جي وفات کان پوءِ منگول سلطنت گهرو ويڙهه سبب ٽٽي وئي، هڪ طرف ايندڙ عظيم خان جي جانشينيءَ تي تڪرار هو ۽ ٻئي طرف خانه بدوش روايت پسندن ۽ چين ۽ وچ اوڀر جي نون آباد شهزادن جي وچ ۾ اختلاف هئا. آخرڪار قبلائي خان کي عام طور تسليم ڪيو ويو، پر سلطنت ناقابل واپسي نموني ٽٽي چڪي هئي.[71] سلطنت جي ڏکڻ-اولهه جي وڏي حصي، جنهن ۾ ايران به شامل هو، ۾ اقتدار هلاڪو خان وٽ آيو،[72] جنهن کي منگڪي خان جي دور ۾ اتي نائب مقرر ڪيو ويو هو.[71] هلاڪو کي ايران ۾ جائز حڪمران طور قبول ڪيو ويو ۽ شيعا عالم علي بن طاووس الحلي جي جاري ڪيل فتويٰ ذريعي سندس حڪمراني کي شرعي حيثيت ڏني وئي.[73] ايلخاني حڪمراني هيٺ ايران ثقافتي نشاة ثانيه جو تجربو ڪيو.[73] غازان خان 13هين صديءَ جي آخر ۾ اسلام قبول ڪيو، جنهن سان رياست ٻين منگول سلطنتن کان وڌيڪ الڳ ٿي وئي.[72]
غازان جي ڀائٽي ابو سعيد جي 1335ع ۾ وفات کان پوءِ ايلخاني سلطنت گهرو ويڙهه ۾ ڦاسي وئي ۽ ڪيترن ننڍن خاندانن ۾ ورهائجي وئي؛ جن مان سڀ کان نمايان جلائري، مظفري، سربدار ۽ ڪرتي هئا. 14هين صديءَ جي وچ واري ڪاري موت ملڪ جي لڳ ڀڳ 30٪ آبادي ختم ڪري ڇڏي.[74]
تيمور ۽ نون طاقتن جو اڀار
[سنواريو]
ايران 1370ع ۾ فارسي اثر رکندڙ تيموري خاندان جي قيام تائين ورهايل رهيو. ان جو باني تيمور (حڪومت: 1370ع–1405ع) منگول نسل جي هڪ ترڪ ٿيل قبيلي مان هو.[75] ماوراء النهر ۾ طاقت جو بنياد قائم ڪرڻ کان پوءِ تيمور 1381ع ۾ ايران تي حملو ڪيو ۽ آخرڪار ان جو وڏو حصو فتح ڪري ورتو. تيمور جون مهمون پنهنجي بيرحميءَ لاءِ مشهور هيون؛ ڪيترائي ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ ڪيترائي شهر تباهه ڪيا ويا.[76]
1387ع ۾ تيمور اصفهان جي مڪمل قتل عام جو حڪم ڏنو، جنهن ۾ 70,000 ماڻهو ماريا ويا.[77] تيمورين 1452ع تائين ايران جي گهڻي حصي تي ڪنٽرول رکيو، جڏهن انهن ان جو وڏو حصو قرا قويونلو کي وڃائي ڇڏيو، جن کي 1468ع ۾ آق قويونلو فتح ڪيو. اوزون حسن ۽ سندس جانشين صفوين جي اڀار تائين ايران جا حاڪم رهيا.[76]
شروعاتي جديد دور
[سنواريو]- اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو صفوي ايران, افشاري ايران, زند خاندان, قاجار ايران ۽پورچوگيز–صفوي جنگيون
— Error: Too many links specified (maximum is 5)
صفوي سلطنت، جنهن جو بنياد اسماعيل پهريون (حڪومت: 1505ع–1524ع) وڌو، اڪثر جديد ايراني تاريخ جي شروعات سمجهي ويندي آهي.[78] جيتوڻيڪ صفوي ايران قومي رياست جي تصور کان اڳ وجود ۾ آيو هو، پر ان جديد ايران جي رياست لاءِ بنياد رکيا.[78][79] صفوي دور ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم دورن مان هڪ هو، ڇاڪاڻتہ ان ايران کي ڏيهي حڪمراني هيٺ هڪ متحد وجود طور ٻيهر گڏ ڪيو ۽ شيعا اسلام کي سرڪاري مذهب بڻايو.[80] صفوين 1501ع کان 1722ع تائين حڪومت ڪئي، ۽ 1729ع کان 1736ع تائين مختصر بحاليءَ جو دور پڻ ڏٺو.
صفوي رياست وٽ توازن ۽ نگرانيءَ تي ٻڌل هڪ پيچيده دفتري نظام هو، جيڪو شفافيت کي يقيني بڻائيندو ۽ دوکي کي روڪيندو هو. هي نظام حڪومت جي مختلف شاخن ۾ اختيار برابر ڪرڻ لاءِ نه هو، پر شاهه جي مڪمل اختيار کي يقيني بڻائڻ لاءِ هو. سيد، يعني محمد ﷺ جي اولاد، طور پنهنجي نسب سبب جائزيت ماڻيندڙ شاهه هر کاتي جي نگران طرفان ملندڙ رپورٽن ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڪاررواين تي نظر رکندو هو. ژان شاردن، فرانسيسي واپاري ۽ پوءِ ايران ۾ سفير، لکيو ته صفوي شاهه پنهنجي ملڪ تي سخت هٿ سان ۽ اڪثر استبدادي انداز ۾ حڪومت ڪندا هئا.[81]
خراسان جي علائقي ۾ پيچيده رقابتن سبب افغان هوتڪي خاندان ايران تي حملو ڪيو. 1722ع ۾ هي تڪرار اصفهان جي گهيري کان پوءِ صفوي سلطنت جي خاتمي جو سبب بڻيو.[78][82] 1722ع کان 1789ع–1796ع ۾ قاجار خاندان جي اڀار تائين مختصر وچ وارو عرصو ايران ۾ وڏي سياسي افراتفري ۽ ملڪ تي اقتدار قائم ڪرڻ لاءِ ڪيترين مخالف ڪوششن سان نشانزده رهيو. صفوي ٻيهر اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا ۽ هوتڪي به ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهيا. مخالف افشاري ۽ زند خاندان ترتيبوار نادر شاهه (r. 1736|1747) ۽ ڪريم خان (r. 1751|1779) طرفان قائم ڪيا ويا.[82]
نادر شاهه ۽ طاقت جي بدلجندڙ توازن
[سنواريو]
نادر شاهه کي "آخري وڏو ايشيائي فوجي فاتح" سڏيو ويو آهي، ۽ ڪجهه مؤرخن کيس نيپولين ۽ سڪندر اعظم سان ڀيٽيو آهي.[83][84] سندس ڪيترين ئي مهمن هڪ وڏي سلطنت پيدا ڪئي، جيڪا پنهنجي وڌ ۾ وڌ پکيڙ تي مختصر وقت لاءِ هاڻوڪي افغانستان، آرمينيا، آذربائيجان، بحرين، جارجيا، هندستان، ايران، عراق، ترڪي، ترڪمانستان، عمان، پاڪستان، ازبڪستان، اتر قفقاز ۽ فارسي نار جي سمورن يا ڪجهه حصن تي مشتمل هئي. بهرحال، سندس فوجي خرچن ايراني معيشت تي تباهه ڪندڙ اثر وڌو.[85]
نادر شاهه جي وفات کان پوءِ ايران ۾ انتشار جو دور شروع ٿيو، ڇاڪاڻتہ مخالف فوجي سالار اقتدار لاءِ وڙهڻ لڳا. نادر جو پنهنجو خاندان، افشاري خاندان، خراسان ۾ هڪ ننڍڙي علائقي کان سواءِ سڀ ڪجهه وڃائي ويٺو. زند خاندان 1750ع واري ڏهاڪي ۾ ايران جي وڏي حصي تي قبضو ڪري ورتو.[86] زند حڪمرانن ڪڏهن به پاڻ کي شاهه نه سڏايو، پر ايران جا نائب حڪمران سڏايا.[86][87] انهن پهرين صفوي ڪٺ پتلي اسماعيل ٽيون (r. 1750|1773) جي نالي تي اقتدار جي دعويٰ ڪئي، ۽ پوءِ ايراني عوام جي نالي تي.[86][87]
قاجار خاندان جو اڀار ۽ پرڏيهي مداخلت
[سنواريو]
قاجار خاندان آهستي آهستي طاقت ۾ وڌندو ويو، جڏهن هو ملڪ جي ڪنٽرول لاءِ افشارين ۽ زندن سان ٽڪراءُ ۾ آيا، جنهن جو انجام 1789ع ۾ آغا محمد شاهه طرفان پاڻ کي حڪمران قرار ڏيڻ تي ٿيو.[88] آغا محمد 1794ع ۾ زند خاندان کي شڪست ڏني ۽ 1796ع ۾ سرڪاري طور تاجپوشي ڪئي.[86][88] ٿوري ئي وقت کان پوءِ هن افشاري شاهه رخ شاهه کي گرفتار ڪري معزول ڪيو ۽ ايران کي هڪ حڪمران هيٺ ٻيهر متحد ڪيو.[88]
19هين صديءَ ۾ ايران روسي-فارسي جنگين کان پوءِ قفقاز جا اهم علائقا روسي سلطنت کي وڃائي ويٺو.[89] ساڳئي وقت برطانيا اتر ۾ روس جي موجودگيءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ ڏکڻ ايران ۾ مداخلت ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻتہ اها موجودگي برطانوي هندستان لاءِ خطرو هئي.[90] طاقت جي هن جدوجهد دوران خشڪ سالي، زرعي ترجيحن جي تبديلي ۽ خراب حڪمراني گڏجي 1870ع–1871ع جي وڏي فارسي ڏڪار جو سبب بڻيا. موتن جو صحيح انگ معلوم نه آهي، پر ڏڪار ايران جي آباديءَ جي هڪ اهم حصي کي ماريو؛ اندازو آهي ته ڪيترائي لک کان چار ملين تائين ايراني ان جي نتيجي ۾ فوت ٿيا.[91]
20هين صدي: ايراني انقلاب تائين
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو پهلوي ايران
آئيني انقلاب ۽ پهلوي خاندان جو اڀار
[سنواريو]
1905ع کان 1911ع تائين هلندڙ فارسي آئيني انقلاب جي نتيجي ۾ ايران ۾ پارليامينٽ قائم ٿي.[92] 1921ع جي فارسي فوجي بغاوت کان پوءِ قاجار خاندان جي جاءِ تي پهلوي خاندان اقتدار ۾ آيو.[93] هن خاندان جو بنياد رضا شاهه وڌو، جنهن آمرانه حڪومت قائم ڪئي، جيڪا ايراني قومپرستي، فوجيت، سيڪيولرزم ۽ ڪميونزم مخالفت کي سخت سنسرشپ ۽ رياستي پروپيگنڊا سان گڏ اهميت ڏيندي هئي.[94] رضا شاهه ڪيترائي سماجي، معاشي ۽ انتظامي سڌارا متعارف ڪرايا، فوج، حڪومتي انتظام ۽ ماليات کي نئين سر منظم ڪيو.[95] رضا شاهه لڳ ڀڳ 16 سال حڪومت ڪئي، تان جو 1941ع ۾ برطانوي-سوويت ايران تي حملو کان پوءِ کيس تخت تان دستبرداري تي مجبور ڪيو ويو.
سندس حامين موجب، سندس دور ۾ "قانون ۽ نظم، ضبط، مرڪزي اختيار ۽ جديد سهولتون ــ جهڙوڪ اسڪول، ريل گاڏيون، بسون، ريڊيو، سينيما ۽ ٽيليفون ــ متعارف ٿيون."[96] بهرحال، سندس حڪومت کي هڪ بدعنوان پوليسي رياست قرار ڏنو ويو آهي، جنهن رڳو ظاهري جديديت فراهم ڪئي.[96][97][98]
ٻي عالمي جنگ ۽ قبضي کان پوءِ جي بيچيني
[سنواريو]نازي جرمني جي آپريشن بارباروسا تحت سوويت يونين تي حملي کان پوءِ ايراني حڪومت کي اميد هئي ته جرمني جنگ کٽي ويندو ۽ روس-ايران سرحد تي هڪ مضبوط قوت قائم ڪندو. ايران پنهنجي سرحدن مان جرمن شهرين کي ڪڍڻ بابت برطانوي ۽ سوويت مطالبن کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي جواب ۾ ٻنهي اتحادي قوتن آگسٽ 1941ع ۾ ايران تي حملو ڪيو ۽ آپريشن ڪائونٽيننس دوران ڪمزور ايراني فوج کي آسانيءَ سان شڪست ڏني.[99]
ايران سوويت يونين ڏانهن اتحادي ملڪن جي لينڊ-ليز امداد پهچائڻ جو اهم رستو بڻجي ويو. ان جو مقصد ايراني تيل جي ميدانن کي محفوظ رکڻ ۽ فارسي راهداري ذريعي اتحادي رسد کي يقيني بڻائڻ هو. ايران سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو. قبضي کان پوءِ رضا شاهه کي معزول ڪيو ويو ۽ سندس نوجوان پٽ محمد رضا پهلوي کي تخت تي ويهاريو ويو.[99]
1943ع ۾ ٿيل تهران ڪانفرنس دوران اتحادي ملڪن جي "وڏي ٽن" ــ جوزف اسٽالن، فرينڪلن ڊي روزويلٽ ۽ ونسٽن چرچل ــ تهران اعلان جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ ايران جي آزادي ۽ سرحدن جي ضمانت ڏني وئي.[100]
مصدق ۽ شاهه جي حڪومت
[سنواريو].jpg&mode=clean)
1951ع ۾ وزيراعظم محمد مصدق جي دور ۾ ايراني پارليامينٽ برطانوي ملڪيت واري تيل جي صنعت کي قومي ملڪيت بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سان آبادان بحران پيدا ٿيو. برطانيا جي معاشي ناڪابندي سميت سخت دٻاءَ باوجود قومي ملڪيت جو عمل جاري رهيو. مصدق کي 1952ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو، پر وزيراعظم جي حمايت ۾ عوامي بغاوت کان پوءِ شاهه کيس ٻيهر مقرر ڪيو. آگسٽ 1953ع ۾ شاهي محافظ دستي جي ڪرنل نعمت الله نصيري جي ناڪام فوجي بغاوت کان پوءِ مصدق شاهه کي مختصر عرصي لاءِ جلاوطنيءَ تي مجبور ڪيو.
19 آگسٽ 1953ع تي رٽائرڊ فوجي جنرل فضل الله زاهدي جي اڳواڻيءَ ۾، آمريڪي سي آءِ اي[101] ۽ برطانوي ايم آءِ 6 جي مدد سان ڪامياب 1953ع جي ايراني فوجي بغاوت ڪئي وئي، جيڪا لاڳاپيل ادارن ۾ آپريشن ايجيڪس ۽ آپريشن بوٽ جي نالن سان مشهور هئي.[102] هن بغاوت دوران مصدق خلاف ڪاري پروپيگنڊا مهم پڻ هلائي وئي.[103] نتيجي طور مصدق کي اقتدار تان هٽايو ويو. کيس گرفتار ڪري غداريءَ جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو. ڏوهه ثابت ٿيڻ تي سندس سزا گهٽائي کيس پنهنجي خانداني جاگير تي نظر بند ڪيو ويو، جڏهنتہ سندس پرڏيهي وزير حسين فاطمي کي ڦاسي ڏني وئي. زاهدي وزيراعظم بڻيو ۽ شاهه جي مخالف قوتن، خاص طور قومي محاذ ۽ ڪميونسٽ توده پارٽي کي سختيءَ سان دٻايو.
ان کان پوءِ انقلاب تائين ايران شاهه جي مطلق العنان حڪومت هيٺ رهيو، جنهن کي آمريڪا جي مضبوط حمايت حاصل هئي. ملڪ کي جديد بڻائڻ لاءِ ايران اقتصادي، سماجي، زرعي ۽ انتظامي سڌارا شروع ڪيا، جيڪي اڇو انقلاب جي نالي سان مشهور ٿيا. ڪيترن اسلامي اڳواڻن انهن قدمن تي تنقيد ڪئي، ۽ زميني سڌارن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا.[104] 1978ع تائين شاهه ايراني عوام ۾ انتهائي غيرمقبول ٿي چڪو هو. روزاني احتجاجن ملڪ کي بيچين ڪري ڇڏيو، ۽ شاهه مخالفن کي روڪڻ لاءِ مارشل لا لاڳو ڪئي. جڏهن لکين احتجاج ڪندڙ پنهنجي احتجاج تي قائم رهيا، تڏهن سيڪيورٽي فورسن هجوم تي فائرنگ ڪئي. هي واقعو ڪارو جمعو (1978ع) جي نالي سان مشهور ٿيو.[105]
ايران، 20 صدي ۾
[سنواريو]سال 1921ع ۾ ايران کي فوجي انقلاب جو منهن ڏسڻو پيو. رضا شاهه پهلوي، هڪ فوجي آفيسر ايران تي قبضو ڪيو. ساڻس سيم ضياءُ الدين تباتاني پڻ شامل رهيو. سال 1925ع ۾ رضا شاهه ايران جو بادشاهه بڻجي پهلوي خاندان جو بنياد رکيو. هن قوميت، فوجي آمريت، معتدل مزاجي ۽ ڪميونزم مخالف عنصر کي ملائي ملڪ ۾ معاشي سڌارا، انتظامي سڌارا ۽ معاشرتي سڌارا آندا، پر هن جي جدت پسندي تي گهڻي ٽيڪاٽپڻي ڪئي ويئي. ان کان سواءِ هن تي ڪرپشن جا گهڻا الزام لڳا. هن تي اهو به الزام لڳو ته هن خاص پوليس جوڙي مخالفن تي بدترين تشدد ڪيو آهي. 19 آگسٽ، 1953ع تي سندس پٽ محمد رضا شاهه پهلوي اقتدار ۾ آيو، جڏهن ٻي جنگ عظيم هلي رهي هئي ته محمد رضا شاهه پهلوي به ڪافي سڌارا آندا، جن ۾ جديد رستن تي ايران کي معاشي طور سگهارو بڻائڻ به شامل هو. تنهن هوندي به عوامي سطح تي انهن سڌارن جو اثر ڪو نه پيو. هن تي اسلامي مذهبي تحريڪن ۽ ٻين سياسي گروهن وڏي تنقيد ڪئي. جن ۾ آيت الله روح الله خميني سڀني کان اڳيان هو، جنهن کي سال 1963ع ڌاري گرفتار ڪيو ويو. شاهه محمد رضا پهلوي، حسن علي منصور جي اڳواڻي ۾ ساواڪ (SAVAK) نالي هڪ تنظيم ٺاهي ته جيئن مخالفن سان منهن ڏئي سگهجي. هن تنظيم ٻن سالن جي اندر سياسي مخالفن ۽ سياسي قيدين جا وڏي تعداد ۾ ماڻهو ماري ڇڏيا ۽ ڪيترن کي تشدد جو نشانو بڻايو.
سال 1964ع کان ماڻهو آيت الله روح الله خميني کي پنهنجو سياسي اڳواڻ سمجهڻ لڳا. سال 1970ع تائين خميني کي گهڻي پٺڀرائي حاصل ٿي وئي. سال 1971ع ۾ عراق ايران جنگ لڳي. سال 1973ع ۾ شاهه ايران تيل کي حڪومتي قبضي ۾ وٺي ڇڏيو. سال 1973ع ڌاري عربن جو ساٿ نه ڏنو، پر هن تيل جون قيمتون به وڌائي ڇڏيون. ايران ۽ عراق جي سرحدن جو فيصلو 5 مارچ 1975ع تي ٿيو. سال 1977ع ۾ آمريڪي صدر جمي ڪارٽر جي چوڻ تي شاهه ايران ڪن قيدين کي آزاد ڪيو ۽ ريڊ ڪراس کي اجازت ڏني ته هو ڀلي قيدين جو جائزو وٺن. انهيءَ وچ ۾ مجاهدين خلق ۽ رستاخیز نالي سياسي پارٽين ايران ۾ پنهنجا پير پختا ڪري ورتا. هنن شاهه جي کليل مخالفت ڪرڻ شروع ڪري ڏني. ساڳي سال مشهور اسلامي اڳواڻ علي شريعتي ساواڪ جي تشدد سبب مارجي ويو. هي ايران جو تمام مشهور اڳواڻ هو، جنهن ڪري شريعتي جي پوئلڳن ۾ شاهه جي خلاف ڪاوڙ پيدا ٿي. ساڳي ورهيه خمينيءَ جو پٽ مصطفيٰ هڪ حادثي ۾ مارجي ويو. ماڻهن ۾ اڃا غصو وڌيو ۽ خمينيءُ سان همدرديون ٿيون.
جنوري 1978ع ۾ ايران ۾ اسلامي انقلاب آيو. محمد رضا شاهه کي هٽائي اسلامي ريپبلڪ ايران جي نالي سان ملڪ تي آيت الله روح الله خمينيءَ جو قبضو ٿيو. خميني ملڪ جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ هڪ سپريم ڪائونسل قائم ڪئي. پهرين فيبروري 1979ع ۾ آيت الله خميني، جيڪو ملڪ بدري جي زندگي گذاري رهيو هو واپس تهران پهتو ته سندس شاندار استقبال ڪيو ويو ۽ شاهه محمد رضا پهلوي کي ملڪ ڇڏڻو پيو. آيت الله روح الله خميني 1979ع کان سپريم ليڊر آف ايران جي اڳواڻ طور پنهنجي وفات تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. سندس دور ۾ ملڪ ۾ اسلامي نظام لاڳو ٿيو. آيت الله خمينيءَ جو لاڏاڻو 3 جون 1989ع ۾ ٿي. هن وقت به ڪجهه ترميمن سان ايران ۾ اسلامي نظام نافذ آهي.[106]
اسلامي انقلاب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايراني انقلاب
شاهه خلاف احتجاج ملڪ جي 10٪ کان وڌيڪ آبادي تائين پکڙجي ويا؛ انقلابن ۾ ڪنهن ملڪ جي 1٪ آبادي جو شامل ٿيڻ به غيرمعمولي ڳالهه سمجهي ويندي آهي.[107] شاهه خلاف مايوسي ايتري گهڻي هئي جو سيڪيولر ۽ کاٻي ڌر جا گروهه به، سندس سياسي موقفن سان اتفاق نه رکڻ باوجود، ايراني انقلاب جي اڳواڻ آيت الله روح الله خميني جي حمايت ڪرڻ لڳا.[108] وڌندڙ دٻاءَ هيٺ شاهه آخرڪار ايران ڇڏي ويو ۽ نئين حڪومت جي قيام تائين پنهنجا اختيار عارضي ريجنسي ڪائونسل حوالي ڪري ويو.[109][110] ڪائونسل جي سربراهه شاپور بختيار خميني کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ جي دعوت ڏني. بهرحال، واپسيءَ تي خميني بختيار جي اڳواڻيءَ هيٺ عارضي حڪومت کي شڪست ڏيڻ جو اعلان ڪيو ۽ آزاد جمهوري چونڊن جي حمايت جو دعويٰ ڪيو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ تشدد شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ بختيار آخرڪار بهروپ بدلائي ايران مان فرار ٿي ويو.
31 مارچ 1979ع تي بادشاهت واري حڪومت مان اسلامي جمهوريه ڏانهن منتقلي بابت ريفرنڊم ڪرايو ويو. ريفرنڊم 99.31٪ جي وڏي اڪثريت سان منظور ٿيو. ان تحت نئين مذهبي آئين جو مسودو تيار ڪرڻ لاءِ اسيمبلي ٺاهڻ جو حڪم ڏنو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1979ع ۾ خميني سپريم ليڊر بڻيو. ايران جي جديديت پسند، سرمائيدار معيشت جي جاءِ عوام پسند اسلامي معاشي ۽ ثقافتي پاليسين ورتي. صنعتون قومي ملڪيت ۾ ورتيون ويون، قانونن ۽ اسڪولن کي اسلامي رنگ ڏنو ويو، ۽ اولهه جو اثر محدود ڪيو ويو.[111]
خميني دور، ايران-عراق جنگ ۽ قيادت جي منتقلي
[سنواريو]
اقتدار کان ٻاهر ٿيڻ کان پوءِ شاهه، ٻين ملڪن طرفان داخلا نه ملڻ سبب، ڪينسر جي علاج لاءِ آمريڪا ويو. انقلاب جي حامين کي خدشو هو ته اهو شاهه جي حڪومت بحال ڪرڻ لاءِ فوجي بغاوت ڏانهن هڪ قدم ٿي سگهي ٿو. 4 نومبر 1979ع تي ايراني شاگردن آمريڪي سفارتخاني جي عملي کي يرغمال بڻايو ۽ سفارتخاني کي "جاسوسن جو آکيرو" قرار ڏنو.[112] 52 يرغمال جنوري 1981ع تائين 444 ڏينهن قيد رهيا.[113] 1980ع کان 1983ع تائين ايران ۾ ثقافتي انقلاب دوران اسلامي قدرن جي مخالفت کي ختم ڪيو ويو،[114] جنهن ۾ 1981ع–1982ع ايران قتل عام پڻ شامل هئا.[115] عراقي اڳواڻ صدام حسين انقلاب جي افراتفري، ايراني فوج جي ڪمزوري ۽ انقلاب جي اولهه حڪومتن خلاف دشمنيءَ مان فائدو کڻڻ جي ڪوشش ڪئي. 22 سيپٽمبر 1980ع تي عراقي فوج خوزستان ۾ ايران تي حملو ڪيو، جنهن سان ايران-عراق جنگ شروع ٿي. حملي انقلابي ايران کي حيران ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ حسين جي فوجن شروعاتي اڳڀرائي ڪئي، پر ايراني فوجن 1982ع تائين عراقي فوج کي واپس عراق اندر ڌڪي ڇڏيو.[116]
خميني انقلاب کي اولهه طرف عراق ۾، خاص طور عراق جي شيعا عرب اڪثريت ۾، ڦهلائڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ 1988ع تائين جاري رهي، جڏهن خميني "زهر جو پيالو پيئڻ" واري تشبيهه سان گڏ گڏيل قومن جي ثالثي هيٺ جنگبندي قبول ڪئي.[116] اها جنگ، جيڪا 1988ع ۾ بنا ڪنهن واضح فاتح جي ختم ٿي، لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن جي موت جو سبب بڻي.[117] جنگ دوران صدام ايرانين خلاف وڏي پيماني تي ڪيميائي هٿيار استعمال ڪيا.[118]
خامنه اي دور
[سنواريو]1989ع ۾ موت جي بستري تي خميني 25 رڪني آئيني سڌارن واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جنهن علي خامنه اي کي ايندڙ سپريم ليڊر نامزد ڪيو ۽ ايران جي آئين ۾ تبديليون ڪيون.[119] جيتوڻيڪ خامنه اي وٽ خميني جهڙي "ڪشش ۽ مذهبي حيثيت" نه هئي، پر هن هٿياربند فوجن ۽ انهن جي معاشي طور طاقتور مذهبي بنيادن اندر حامين جو نيٽ ورڪ ٺاهيو.[120]
صدر اڪبر رفسنجاني انقلاب جي نظريي کان پري نه ٿيندي، معيشت جي ٻيهر تعمير لاءِ واپار دوست پاليسيءَ تي ڌيان ڏنو. هن آزاد منڊي، رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ بين الاقوامي سطح تي معتدل موقف جي حمايت ڪئي. 1997ع ۾ رفسنجاني جي جاءِ معتدل اصلاح پسند محمد خاتمي ورتي، جنهن جي حڪومت اظهار جي آزادي، ايشيا ۽ يورپي يونين سان تعميري سفارتي لاڳاپن، آزاد منڊي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري جي حمايت ڪندڙ پاليسيءَ جي وڪالت ڪئي. 2005ع ايراني صدارتي چونڊ ۾ قدامت پسند عواميت پسند ۽ قومپرست اميدوار محمود احمدي نژاد اقتدار ۾ آيو. هو پنهنجي سخت گير نظرين، ايٽمي پروگرام جي واڌ، ۽ اسرائيل، سعودي عرب، برطانيا، آمريڪا ۽ ٻين رياستن خلاف دشمنيءَ لاءِ مشهور هو. هو پهريون صدر هو، جنهن کي پنهنجي صدارت بابت سوالن جا جواب ڏيڻ لاءِ پارليامينٽ ۾ طلب ڪيو ويو.[121] 2013ع ۾ مرڪز پسند ۽ اصلاح پسند حسن روحاني صدر چونڊيو ويو. هن ذاتي آزادي، معلومات تائين رسائي ۽ عورتن جي حقن ۾ بهتري جي حمايت ڪئي. هن مصالحت آمیز خطن جي ڏي وٺ ذريعي سفارتي لاڳاپن کي بهتر ڪيو.[122]
2015ع ۾ گڏيل جامع ايڪشن پلان ويانا ۾ ايران، پي 5+1 (گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل + جرمني) ۽ يورپي يونين وچ ۾ طئي ٿيو. ڳالهين جو مرڪز ايران طرفان افزوده يورينيم جي پيداوار محدود ڪرڻ جي بدلي ۾ اقتصادي پابنديون ختم ڪرڻ هو.[123] 2018ع ۾ آمريڪا، صدر ڊونلڊ ٽرمپ هيٺ، معاهدي مان نڪري ويو ۽ نيون پابنديون لڳايون ويون. ان سان اقتصادي شقون بي اثر ٿي ويون ۽ ايران ايٽمي حد واري حالت تائين پهچي ويو.[124] 2020ع ۾ اسلامي انقلابي گارڊ ڪور جو جنرل قاسم سليماني، جيڪو ايران جو ٻيون سڀ کان طاقتور شخص سمجهيو ويندو هو،[125] آمريڪا طرفان قتل ڪيو ويو، جنهن سان ٻنهي ملڪن وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي وئي.[126] ايران عراق ۾ آمريڪي هوائي اڏن تي جوابي حملو ڪيو، جيڪو آمريڪين خلاف تاريخ جو سڀ کان وڏو بيلسٽڪ ميزائل حملو هو؛[127] 110 ڄڻن کي دماغي زخم پهتا.[128][129][130] 8 جنوري تي ايران جي اسلامي انقلابي گارڊ ڪور يوڪرين انٽرنيشنل ايئرلائينز فلائيٽ 752 کي ڪيرائي ڇڏيو، جنهن ۾ 176 شهري مارجي ويا ۽ ملڪ گير احتجاج شروع ٿيا. هڪ بين الاقوامي تحقيق کان پوءِ حڪومت زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل ذريعي جهاز ڪيرائڻ جو اعتراف ڪيو.[131][132]
سخت گير ابراهيم رئيسي 2017ع ۾ صدارتي چونڊ هارائي ويو، پر 2021ع ۾ ٻيهر چونڊ وڙهي ۽ روحاني جو جانشين بڻيو.[133] رئيسي جي دور ۾ ايران يورينيم جي افزودگي تيز ڪئي، بين الاقوامي معائنن ۾ رڪاوٽ وڌي، شنگھائي تعاون تنظيم ۽ برڪس ۾ شامل ٿيو، 2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي جي حمايت ڪئي ۽ سعودي عرب سان لاڳاپا بحال ڪيا. اپريل 2024ع ۾ دمشق ۾ ايراني قونصلخاني تي اسرائيلي هوائي حملي ۾ اسلامي انقلابي گارڊ ڪور جو هڪ ڪمانڊر مارجي ويو.[134][135] ايران جوابي حملو ڊرونن، ڪروز ۽ بيلسٽڪ ميزائلن سان ڪيو؛ انهن مان 9 اسرائيل کي لڳا.[136][137][138] اهو تاريخ جو سڀ کان وڏو ڊرون حملو،[139] ايراني تاريخ جو سڀ کان وڏو ميزائل حملو،[140] ايران جو اسرائيل تي پهريون سڌو حملو[141][142] ۽ 1991ع کان پوءِ پهريون ڀيرو ڪنهن رياست طرفان اسرائيل تي سڌو حملو هو.[143]
مئي 2024ع ۾ رئيسي هيليڪاپٽر حادثي ۾ مارجي ويو،[144] ۽ ايران ۾ صدارتي چونڊ ٿي، جنهن ۾ اصلاح پسند ۽ اڳوڻو صحت وارو وزير مسعود پزشڪيان چونڊيو ويو.[145][146] آڪٽوبر ۾ ايران اسرائيل تي 180 بيلسٽڪ ميزائل فائر ڪيا، جيڪي اسماعيل هنيه، حسن نصرالله ۽ عباس نيلفروشان جي قتلن جو بدلو هئا. اسرائيل ايراني فوجي ماڳن تي حملا ڪيا.[147] مئي 2025ع ۾ ايران جي حڪومت ايران ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ چار ملين افغان لڏپلاڻ ڪندڙن ۽ پناهگيرن جي اجتماعي جلاوطني جو حڪم ڏنو.[148]
2023ع کان ايران جي اهم اتحادين ۽ پراڪسين جي ڪمزور ٿيڻ سبب ايراني حڪومت ڪمزور ۽ اڪيلائي جو شڪار ٿي وئي.[149][150][151] 2025ع جي شروعات ۾ ايران پنهنجو ايٽمي پروگرام تيزيءَ سان اڳتي وڌائي رهيو هو.[152] تجزيه نگارن خبردار ڪيو ته اهڙي سرگرمي ڪنهن به ممڪن شهري جواز کان وڌي وئي آهي.[153] ايران ۽ آمريڪا نئين ايٽمي معاهدي لاءِ ڳالهين ۾ داخل ٿيا، پر اڳڀرائي رڪجي وئي. جون ۾ آءِ اي اي اي ايران کي پنهنجي ايٽمي ذميوارين جي پيروي نه ڪندڙ قرار ڏنو؛[154] جواب ۾ ايران هڪ نئين افزودگي سهولت کي فعال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.[155]
13 جون 2025ع تي اسرائيل ايران جي مختلف علائقن ۾ حملا شروع ڪيا، جن ۾ ايٽمي سهولتن کي نشانو بڻايو ويو ۽ ايران جي فوجي قيادت جا اهم ميمبر مارجي ويا.[156][157] ايران ميزائل حملن سان جواب ڏنو، ۽ دشمني ٻنهي وچ ۾ سڌي تڪرار ۾ تبديل ٿي وئي. 22 جون تي آمريڪا ايراني ايٽمي سهولتن تي حملا ڪيا.[158] نتيجي طور ايران قطر ۾ آمريڪي اڏن تي حملو ڪيو. 24 جون تي آمريڪا جي زور ڀرڻ کان پوءِ اسرائيل ۽ ايران جنگبندي تي راضي ٿيا.[159][160]
ڊسمبر 2025ع کان ايران جي شهرن ۾ وڏا مظاهرا جاري آهن، جن ۾ معاشي بحران تي مايوسي سبب اسلامي جمهوريه جي خاتمي جا مطالبا ڪيا ويا.[161]
13.01.2026ع مطابق، ايران انٽرنيشنل جو اندازو هو ته انٽرنيٽ بندش دوران گهٽ ۾ گهٽ 12,000 مظاهرين مارجي ويا، ڇاڪاڻتہ سرڪاري سيڪيورٽي فورسن مظاهرين خلاف موتمار طاقت جو استعمال وڌائي ڇڏيو.[162][163][164]
17.01.2026 مطابق اندازن موجب 2026ع ايران قتل عام ۾ گهٽ ۾ گهٽ 16,500 ماڻهو مارجي ويا ۽ لڳ ڀڳ 330,000 زخمي ٿيا.[165]
28 فيبروري 2026ع تي آمريڪا ۽ اسرائيل اسلامي جمهوريه ايران ۾ ڪيترن هدفن خلاف هم آهنگ فوجي حملا ڪيا، جنهن سان تهران ۽ آمريڪا-اسرائيل اتحاد وچ ۾ ڊگهي عرصي واري ڇڪتاڻ ۾ اهم واڌ آئي.[166] ساڳئي ڏينهن، علي خامنه اي اسرائيلي هوائي حملن جي هڪ سلسلي دوران قتل ڪيو ويو، جيڪي ايراني اعليٰ عملدارن کي نشانو بڻائڻ لاءِ ڪيا ويا هئا. خامنه اي جي موت جي تصديق ايراني حڪومت 1 مارچ تي ڪئي.[167] 8 مارچ تي 88 رڪني مجلس خبرگان اعلان ڪيو ته علي خامنه اي جو پٽ مجتبيٰ خامنه اي "متفقه ووٽ" سان سپريم ليڊر چونڊيو ويو.[11][12][13]
جاگرافي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جي جاگرافي
ايران جي پکيڙ 1,648,195 چورس ڪلوميٽر (636,372 mi2) آهي، جنهن سبب اهو مڪمل طور ايشيا ۾ واقع ڇهون وڏو ملڪ ۽ اولهه ايشيا جو ٻيون وڏو ملڪ آهي.[168] اهو 24° کان 40° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 44° کان 64° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اتر-اولهه ۾ آرمينيا، آذري الڳ علائقو نخجوان،[169] ۽ آذربائيجان جمهوريه؛ اتر ۾ ڪئسپين سمنڊ؛ اتر-اوڀر ۾ ترڪمانستان؛ اوڀر ۾ افغانستان ۽ پاڪستان؛ ڏکڻ ۾ فارسي نار ۽ عمان جو نار؛ ۽ اولهه ۾ عراق ۽ ترڪي واقع آهن.
ايران زلزلي جي لحاظ کان سرگرم علائقي ۾ واقع آهي.[170] سراسري طور هر ڏهن سالن ۾ شدت 7.0 يا ان کان وڌيڪ جو زلزلو اچي ٿو.[171] گهڻا زلزلا گهٽ کوٽائي وارا هوندا آهن ۽ تمام گهڻي تباهي آڻي سگهن ٿا، جيئن 2003ع بم زلزلو. ايران گهڻو ڪري ايراني پليٽو تي مشتمل آهي، جڏهن ته ان جو ڏکڻ-اولهندو علائقو عربي پليٽ تي واقع آهي.
ايران دنيا جي سڀ کان وڌيڪ جبلائتن ملڪن مان هڪ آهي؛ ان جي زميني منظر تي اوکا جبلائي سلسلا حاوي آهن، جيڪي حوضن يا پليٽون کي هڪٻئي کان جدا ڪن ٿا. آباديءَ وارو اولهه ايران سڀ کان وڌيڪ جبلائتو آهي، جنهن ۾ قفقاز، زاگروس ۽ البرز جهڙا سلسلا شامل آهن. دماوند جبل 5,610 m (18,406 ft) اوچائي سان ايران جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي ۽ ايشيا جو سڀ کان اوچو آتش فشان پڻ آهي. ايران جي جبلن صدين تائين ان جي سياست ۽ معيشت تي اثر ڇڏيو آهي.
اتر ايران ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻين ڪنارن ڀرسان سرسبز هيٺاهين ڪئسپين هيرڪاني ٻيلن سان ڍڪيل آهي. اوڀر گهڻو ڪري ريگستاني حوضن تي مشتمل آهي، جهڙوڪ ڪوير ريگستان، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ريگستان آهي، ۽ لوت ريگستان، گڏوگڏ لوڻياٺيون ڍنڍون. لوت ريگستان ۾ زمين جي سطح جو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 70.7 °C آهي، جيڪو 2005ع ۾ رڪارڊ ڪيو ويو.[172][173][174][175] وڏا ميدان ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري ۽ فارسي نار جي اترئين ڇيڙي تي ملن ٿا، جتي ايران اروند درياهه جي ڇوڙ سان سرحد رکي ٿو. ننڍا ۽ الڳ الڳ ميدان فارسي نار، هرمز ڳچي سمنڊ ۽ عمان جي نار جي باقي ڪناري سان ملن ٿا.[176][177][178]
آبهوا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جي آبهوا
ايران جي آبهوا گهڻي متنوع آهي، جيڪا خشڪ ۽ نيم خشڪ کان وٺي ڪئسپين ڪناري ۽ اترين ٻيلن ۾ نيم استوائي تائين پکڙيل آهي.[179] ايران جي اترئين ڪناري تي گرمي پد گهٽ ئي ڄمڻ واري حد کان هيٺ وڃي ٿو ۽ علائقو نم رهي ٿو. اونهاري جو گرمي پد گهٽ ئي 29 °C (84.2 °F) کان مٿي وڃي ٿو.[180] سالياني برسات اوڀر وارن ميدانن ۾ 680 mm (26.8 in) ۽ اولهه ۾ 1,700 mm (66.9 in) کان وڌيڪ آهي. ايران لاءِ گڏيل قومن جي مستقل رابطاڪار چيو آهي ته "پاڻي جي کوٽ اڄ ايران ۾ انساني سلامتيءَ لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج آهي."[181]
اولهه ۾، زاگروس حوض ۾ آبادين جو گرمي پد گهٽ هوندو آهي ۽ سيارا سخت ٿيندا آهن، جتي روزاني سراسري گرمي پد ڄمڻ واري حد تائين پهچي ٿو ۽ گهڻي برفباري ٿئي ٿي. اوڀر ۽ وچ وارا حوض خشڪ آهن، جتي برسات 200 mm (7.9 in) کان گهٽ پوي ٿي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ريگستاني حالتون ٿين ٿيون.[182] اونهاري جو سراسري گرمي پد 38 °C (100.4 °F) تائين پهچي سگهي ٿو. فارسي نار ۽ عمان جي نار جا ڏاکڻا ساحلي ميدان نرم سيارا، ۽ تمام نم ۽ گرم اونهارا رکن ٿا. سالياني برسات 135 to 355 mm (5.3 to 14.0 in) جي وچ ۾ رهي ٿي.[183]
حياتياتي گوناگوني
[سنواريو]
ايران جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو جبلائتو آهي، ۽ 10٪ کان گهٽ حصو ٻيلن سان ڍڪيل آهي.[184] لڳ ڀڳ 120 ملين هيڪٽر ٻيلا ۽ ميدان قومي استعمال لاءِ حڪومت جي ملڪيت آهن.[185][186] ايران جي ٻيلن کي پنج نباتاتي علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: هيرڪاني علائقو، جيڪو ايران جي اترئين پاسي سبز پٽي ٺاهي ٿو؛ توران علائقو، جيڪو گهڻو ڪري وچ ايران ۾ پکڙيل آهي؛ زاگروس علائقو، جنهن ۾ اولهه ۾ گهڻو ڪري بلوط جا ٻيلا آهن؛ فارسي نار علائقو، جيڪو ڏاکڻي ساحلي پٽي ۾ پکڙيل آهي؛ ۽ ارسباراني علائقو، جنهن ۾ نادر ۽ منفرد جنسون ملن ٿيون. ايران ۾ 8,200 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون وڌن ٿيون. حياتياتي گوناگوني ۽ جهنگلي جيوت جي حفاظت لاءِ 200 کان وڌيڪ محفوظ علائقا آهن، جن مان 30 کان وڌيڪ قومي باغ آهن.
ايران جي جاندار حيوانيات ۾ چمگادن جون 34 جنسون، هندستاني ڀورو نيولو، ننڍو هندستاني نور، سونھري گدڙ، هندستاني بگهڙ، لومڙ، پٽي دار لگڙ بگهڙ، چيتو، يوروشيائي ٻلو، ڀورو رڇ ۽ ايشيائي ڪارو رڇ شامل آهن. کُر وارن جانورن ۾ جهنگلي سوئر، اوريال، آرمينيائي موفلون، ڳاڙهو هرڻ ۽ گلي وارو غزال شامل آهن.[187][188] انتهائي خطري هيٺ ايشيائي چيتو رڳو ايران ۾ بچيل آهي. ايران جا سڀ ايشيائي شينهن ۽ هاڻي ناپيد ڪئسپين ٽائگر 20هين صديءَ جي شروعات تائين ختم ٿي ويا.[189] گهريلو کُر وارن جانورن ۾ رڍ، ٻڪري، ڍور، گهوڙو، پاڻي وارو مينهن، گڏهه ۽ اٺ شامل آهن. ايران ۾ 570 کان وڌيڪ پکين جون جنسون آهن، جن ۾ تتر، چڪور، لقلق، عقاب ۽ باز شامل آهن.[190][191][192]
حڪومت ء سياست
[سنواريو]
سپريم ليڊر
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جو سپريم ليڊر
.jpg&mode=clean)
.jpg&mode=clean)
.jpg&mode=clean)
سپريم ليڊر،[lower-alpha 7] رهبر، انقلاب جو اڳواڻ يا اعليٰ قيادتي اختيار، رياست جو سربراهه آهي ۽ پاليسيءَ جي نگرانيءَ جو ذميوار آهي. صدر وٽ رهبر جي ڀيٽ ۾ محدود اختيار آهن. اهم وزير رهبر جي منظوري سان چونڊيا ويندا آهن، جنهن کي پرڏيهي پاليسي بابت آخري فيصلو ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.[193] رهبر صدر طرفان اميدوار پيش ٿيڻ کان پوءِ بچاءَ، انٽيليجنس ۽ پرڏيهي معاملن، ۽ ٻين اعليٰ وزارتن جي وزيرن جي مقرريءَ ۾ سڌيءَ طرح شامل هوندو آهي.
رهبر علائقائي پاليسيءَ تي سڌو ڪنٽرول رکي ٿو، جڏهن ته پرڏيهي معاملن واري وزارت جون ذميواريون گهڻو ڪري پروٽوڪول ۽ رسمي موقعن تائين محدود آهن. مثال طور عرب ملڪن لاءِ سفير قدس فورس چونڊيندي آهي، جيڪا رهبر کي رپورٽ ڪندي آهي.[194] رهبر قانونن ۾ ترميم جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.[195] رهبر جي ماتحت ستاد نالي رياستي ملڪيت وارو ادارو 2013ع ۾ 95 ارب ڊالرن جي ماليت جو ڄاڻايو ويو، جنهن جا حساب پارليامينٽ کان به ڳجها آهن.[196]
رهبر هٿياربند فوجن جو سپهه سالار اعليٰ آهي،[lower-alpha 8] فوجي انٽيليجنس ۽ سلامتي ڪارروائين تي ڪنٽرول رکي ٿو،[199] ۽ جنگ يا امن جو اعلان ڪرڻ جو واحد اختيار رکي ٿو.[lower-alpha 9] رهبر عدليه جي سربراهن، رياستي ريڊيو ۽ ٽيليويزن نيٽ ورڪن، پوليس ۽ فوج جي ڪمانڊرن، ۽ نگهبان ڪائونسل جي ميمبرن کي پڻ مقرر ڪري ٿو.
مجلس خبرگان رهبر کي چونڊڻ جي ذميوار آهي ۽ قابليت ۽ عوامي عزت جي بنياد تي کيس برطرف ڪرڻ جو اختيار رکي ٿي.[200] اڄ تائين مجلس خبرگان رهبر جي ڪنهن به فيصلي کي للڪاريو ناهي ۽ نه ئي کيس برطرف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. عدالتي نظام جي اڳوڻي سربراهه صادق لاريجاني، جنهن کي رهبر مقرر ڪيو هو، چيو ته مجلس خبرگان لاءِ رهبر جي نگراني ڪرڻ غيرقانوني آهي.[201] ڪيترن جي راءِ آهي ته مجلس خبرگان حقيقي اختيار کان سواءِ هڪ رسمي ادارو بڻجي چڪي آهي.[202][203][204]
فيبروري 2025ع ۾ نيو يارڪ ٽائيمز رپورٽ ڪيو ته ڪارنيگي انڊومنٽ فار انٽرنيشنل پيس ۾ ايران بابت ماهر ڪريم سجادپور موجب، اسلامي جمهوريه ايران ۾ ٻه متوازي نظام موجود آهن.[205] هڪ نظام فوجي ۽ انٽيليجنس قوتن جي حڪمراني هيٺ آهي، جيڪي رهبر کي رپورٽ ڪن ٿيون، ۽ "جيڪي ايٽمي پروگرام ۽ علائقائي پراڪسين جي نگراني ڪن ٿيون ۽ جبر، يرغمال بڻائڻ ۽ قتلن جون ذميوار آهن".[205] ٻيو نظام سفارتڪارن ۽ سياستدانن جي حڪمراني هيٺ آهي، "جن کي اولهندي ميڊيا ۽ عملدارن سان ڳالهائڻ جي اجازت آهي" ۽ جن کي ايران جي ايٽمي پروگرام بابت گهٽ ڄاڻ هوندي آهي.[205]
سياسي نظام ملڪ جي آئين تي ٻڌل آهي.[206] انٽرنيشنل آئيڊيا جي گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي انڊيڪسز ۽ ڊيموڪريسي ٽريڪر موجب، ايران مجموعي جمهوري معيارن ۾ هيٺين درجي تي آهي، خاص طور صنفي برابري، تنظيم ۽ اجتماع جي آزادي، ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ ڪمزوريون آهن.[207][208][209] ان کان علاوه، وي-ڊيم ڊيموڪريسي انڊيڪسز موجب 2024ع لاءِ ايران چونڊيل جمهوريت ۾ 158هين نمبر تي هو ۽ دنيا جي نظامن واري درجابندي ۾ هڪ چونڊيل آمريت هو.[210][211] خوان خوسي لنس 2000ع ۾ لکيو ته "ايراني نظام ڪل اختيار پرستي جي نظرياتي لاڙي کي آمريت جي محدود ڪثرتيت سان گڏائي ٿو."[212]
صدر
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جو صدر
.jpg&mode=clean)
صدر حڪومت جو سربراهه آهي ۽ سپريم ليڊر کان پوءِ ٻيون سڀ کان اعليٰ اختياري عهدو رکي ٿو. صدر عام حق راءِ ذريعي 4 سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. چونڊن کان اڳ، صدارتي اميدوار بڻجڻ لاءِ نامزد ماڻهن کي نگهبان ڪائونسل جي منظوري حاصل ڪرڻي پوندي آهي.[213] ڪائونسل جا ميمبر رهبر طرفان چونڊيا ويندا آهن، ۽ رهبر کي صدر کي برطرف ڪرڻ جو اختيار پڻ هوندو آهي.[214] صدر رڳو هڪ مدت لاءِ ٻيهر چونڊجي سگهي ٿو.[215] صدر اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل جو چيئرمين آهي، ۽ پارليامينٽ مان منظوري کان پوءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جو اختيار رکي ٿو.
صدر آئين تي عمل ڪرائڻ ۽ رهبر طرفان بيان ڪيل حڪمن ۽ عام پاليسين کي لاڳو ڪرڻ ۾ انتظامي اختيار استعمال ڪرڻ جو ذميوار آهي، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي سڌو سنئون رهبر سان لاڳاپيل هجن، ڇاڪاڻتہ انهن ۾ آخري فيصلو رهبر جو هوندو آهي. صدر معاهدن ۽ ٻين بين الاقوامي ٺاهن تي صحيح ڪرڻ، قومي منصوبابندي، بجيٽ ۽ رياستي ملازمتن جي معاملن جي انتظام جهڙن ڪمن جو انتظامي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو؛ اهي سڀ ڪم رهبر جي منظوريءَ سان ٿيندا آهن.[217][218]
صدر وزير مقرر ڪري ٿو، پر انهن لاءِ پارليامينٽ ۽ رهبر جي منظوري ضروري هوندي آهي؛ رهبر ڪنهن به وزير کي برطرف يا ٻيهر بحال ڪري سگهي ٿو.[219][220][221] صدر وزيرن جي ڪائونسل جي نگراني ڪري ٿو، حڪومتي فيصلن کي هم آهنگ ڪري ٿو، ۽ حڪومت جون اهي پاليسيون چونڊي ٿو جيڪي قانونساز اداري اڳيان پيش ڪيون وڃن.[222] صدر جي ماتحت اٺ نائب صدر ۽ 22 وزيرن تي مشتمل ڪابينا ڪم ڪري ٿي، جن سڀني کي صدر مقرر ڪري ٿو.[223]
نگهبان ڪائونسل
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو نگهبان ڪائونسل
صدر ۽ پارليامينٽ جي اميدوارن کي چونڊ وڙهڻ کان اڳ 12 رڪني نگهبان ڪائونسل (جنهن جا سڀئي ميمبر رهبر طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن) يا سڌيءَ طرح رهبر جي منظوري حاصل ڪرڻي پوندي آهي، جيئن سندن وفاداري جي تصديق ٿي سگهي.[224] رهبر پاڻ گهٽ ئي اميدوارن جي جاچ پڙتال ڪندو آهي، پر کيس اهو اختيار حاصل آهي؛ اهڙي صورت ۾ نگهبان ڪائونسل جي اضافي منظوري گهربل نه هوندي. رهبر نگهبان ڪائونسل جي فيصلن کي به رد يا تبديل ڪري سگهي ٿو.[225]
آئين موجب هن ڪائونسل جون ٽي بنيادي ذميواريون آهن: پارليامينٽ طرفان منظور ڪيل قانونن کي ويٽو ڪرڻ،[226][227] چونڊن جي نگراني ڪرڻ،[228] ۽ مڪاني، پارلياماني، صدارتي يا مجلس خبرگان جي چونڊن ۾ حصو وٺندڙ اميدوارن کي منظور يا نااهل قرار ڏيڻ.[229] ڪائونسل ڪنهن به قانون کي ٻن بنيادن تي رد ڪري سگهي ٿي: جيڪڏهن اهو شريعت (اسلامي قانون) جي خلاف هجي، يا جيڪڏهن اهو آئين جي خلاف هجي.[230]
اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل
اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل (SNSC) پرڏيهي پاليسي بابت فيصلن جي عمل ۾ سڀ کان مٿانهين اداري طور ڪم ڪري ٿي.[231][232][233] هي ڪائونسل 1989ع ايراني آئيني ريفرنڊم دوران قومي مفادن، انقلاب، علائقائي سالميت ۽ قومي خودمختياري جي تحفظ ۽ حمايت لاءِ قائم ڪئي وئي.[234] آئين جي آرٽيڪل 176 موجب، ان جي صدارت صدر ڪندو آهي.[235][236]
رهبر اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل جي سيڪريٽري کي مقرر ڪندو آهي، ۽ ڪائونسل جا فيصلا رهبر جي منظوري کان پوءِ ئي نافذ ٿيندا آهن. اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل ايٽمي پاليسي تيار ڪندي آهي، جيڪا رهبر جي منظوري کان پوءِ مؤثر بڻجي ويندي آهي.[237][238]
قانون ساز ادارو
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو قانون ساز ادارو (ايران)
قانون ساز ادارو، جيڪو اسلامي مشاورتي مجلس، ايراني پارليامينٽ يا "مجلس" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي، جنهن ۾ 290 ميمبر شامل هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن.[239] اهو قانون تيار ڪندو آهي، بين الاقوامي معاهدن جي توثيق ڪندو آهي ۽ قومي بجيٽ جي منظوري ڏيندو آهي. پارليامينٽ جي سڀني اميدوارن ۽ مجلس مان منظور ٿيل سڀني قانونن جي منظوري نگهبان ڪائونسل کان وٺڻ لازمي هوندي آهي.[240][241] نگهبان ڪائونسل چونڊيل پارلياماني ميمبرن کي به نااهل قرار ڏئي سگهي ٿي.[242][243] نگهبان ڪائونسل کان سواءِ پارليامينٽ کي قانوني حيثيت حاصل ناهي، ۽ قانون سازي بابت ڪائونسل کي مڪمل ويٽو اختيار حاصل آهي.[244]
مصلحت تشخيص ڪائونسل کي پارليامينٽ ۽ نگهبان ڪائونسل جي وچ ۾ اختلافن کي حل ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. اها رهبر لاءِ هڪ صلاحڪاري اداري طور ڪم ڪندي آهي، جنهن سبب اها ايران جي سڀ کان وڌيڪ بااختيار حڪومتي ادارن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.[245][230] پارليامينٽ جا 207 چونڊ تڪ آهن، جن ۾ مذهبي اقليتن لاءِ مخصوص 5 محفوظ نشستون پڻ شامل آهن. باقي 202 علائقائي تڪ آهن، جيڪي ايران جي هڪ يا وڌيڪ ضلعن تي مشتمل آهن.
قانون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو اسلامي جمهوريه ايران جو عدالتي نظام
ايران پنهنجي قانوني نظام طور شريعت (جيڪو جعفري فقهي اسڪول تي ٻڌل آهي) کي اختيار ڪري ٿو، جنهن ۾ ديواني قانون (قانوني نظام) جا ڪجهه عنصر پڻ شامل آهن. رهبر اعليٰ، سپريم ڪورٽ جي سربراهه ۽ چيف پبلڪ پراسيڪيوٽر کي مقرر ڪندو آهي. هتي مختلف قسمن جون عدالتون موجود آهن، جن ۾ عام عدالتون شامل آهن، جيڪي ديواني ۽ فوجداري مقدمن جي ٻڌڻي ڪن ٿيون، ۽ اسلامي انقلابي عدالتون، جيڪي خاص قسمن جي ڏوهن، جهڙوڪ قومي سلامتي خلاف ڏوهن، جي ٻڌڻي ڪن ٿيون. انقلابي عدالتن جا فيصلا حتمي هوندا آهن ۽ انهن خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي.
چيف جسٽس عدالتي نظام جو سربراهه هوندو آهي ۽ ان جي انتظام ۽ نگراني جو ذميوار هوندو آهي. هو ايران جي سپريم ڪورٽ جو سڀ کان اعليٰ جج پڻ هوندو آهي. چيف جسٽس، انصاف واري وزير لاءِ اميدوارن جا نالا تجويز ڪندو آهي، جن مان صدر هڪ کي چونڊيندو آهي. چيف جسٽس پنجن سالن جي ٻن مدتن تائين پنهنجي عهدي تي رهي سگهي ٿو.[246]
خصوصي روحاني عدالت مبينا طور مذهبي عالمن (روحاني) پاران ڪيل ڏوهن جي ٻڌڻي ڪري ٿي، جيتوڻيڪ هن غير مذهبي ماڻهن (عام شهري) سان لاڳاپيل مقدما پڻ ٻڌا آهن. خصوصي روحاني عدالت عام عدالتي ڍانچي کان آزاد نموني ڪم ڪري ٿي ۽ صرف رهبر کي جوابده آهي. هن عدالت جا فيصلا حتمي هوندا آهن ۽ انهن خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي.[223] مجلس خبرگان، جيڪا هر سال هڪ هفتي لاءِ اجلاس ڪندي آهي، 86 "نيڪ ۽ عالم" مذهبي عالمن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي بالغ شهري ووٽ ذريعي اٺن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن.
انتظامي ورهاست
[سنواريو]- اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو ايران جون انتظامي ورهاستون, ايران جا علائقا, ايران جا صوبا, ايران جون ڪائونٽيون ۽صوبي وار ايران جي شهرن جي فهرست
ايران هڪ يڪ وحداني رياست طور هلي ٿو[247][248] ۽ انتظامي طور 31 صوبن (Persian: استان, ostân) ۾ ورهايل آهي. هر صوبي جو انتظام هڪ مقامي مرڪز، جيڪو عام طور تي ان صوبي جو سڀ کان وڏو شهر هوندو آهي، تان هلايو ويندو آهي. ان شهر کي صوبي جو گاديءَ جو هنڌ (فارسي: مرکز, مرڪز) چيو ويندو آهي. هر صوبي جي انتظاميه جي سربراهي هڪ گورنر جنرل (استاندار, ostândâr) ڪندو آهي، جنهن کي گهرو وزير، ڪابينا جي منظوري سان مقرر ڪندو آهي.[249]
پرڏيهي لاڳاپا
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جا پرڏيهي لاڳاپا
ايران جا 165 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا آهن، پر آمريڪا ۽ اسرائيل سان نه آهن، جنهن رياست کي ايران 1979ع ۾ تسليم ڪرڻ ختم ڪري ڇڏيو هو.[250] مختلف سياسي نظرين جي ڪري ايران جا سعودي عرب سان مخالفاڻا لاڳاپا آهن. ايران ۽ ترڪي جديد دور جي ڪيترن ئي پراڪسي تڪرارن، جهڙوڪ شام، لبيا ۽ ڏکڻ قفقاز ۾ ملوث رهيا آهن.[251][252][253] تنهن هوندي به، ٻنهي ملڪن جا ڪجهه گڏيل مفاد پڻ آهن، جهڙوڪ ڪرد عليحدگي پسندي ۽ قطر سفارتي بحران.[254][255] ايران جا تاجڪستان سان ويجها ۽ مضبوط لاڳاپا آهن.[256][257][258][259] ايران جا پاڪستان سان پڻ مضبوط لاڳاپا آهن، ۽ ٻنهي جا گڏيل مفاد آهن، جهڙوڪ بلوچ عليحدگي پسندي جو مسئلو.[260]
ايران مزاحمتي محور قائم ڪيو، جيڪو اهڙن ڌرين جو اتحاد آهي، جيڪي خطي ۾ آمريڪا ۽ اسرائيل جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ سرگرم آهن.[261][262] هن اتحاد ۾ خاص طور تي حزب الله (لبنان)، عراق ۾ اسلامي مزاحمت ۽ عوامي متحرڪ فورسز (عراق)، ۽ حوثي تحريڪ (يمن) شامل آهن.[lower-alpha 10] ڪڏهن ڪڏهن[263][264] ان ۾ حماس[lower-alpha 11] ۽ ٻيا ڪيترائي فلسطيني هٿياربند گروهه پڻ شامل ڪيا ويندا آهن.[265][266] ايران جا عراق، لبنان ۽ اڳ شام سان گهرا معاشي ۽ اتحادي لاڳاپا رهيا آهن، جنهن کي ايران جو "ويجهو ترين اتحادي" قرار ڏنو ويندو هو.[267][268][269] ڊسمبر 2024ع ۾ شام ۾ اسد حڪومت جي خاتمي ايران جي علائقائي سياسي اثر لاءِ هڪ وڏو ڌڪ ثابت ٿيو.[270]
روس ايران جو هڪ اهم واپاري ڀائيوار آهي، خاص طور تي تيل جي اضافي ذخيرن جي حوالي سان.[271][272] ٻنهي ملڪن جا ويجها معاشي ۽ فوجي لاڳاپا آهن ۽ ٻئي اولهندي ملڪن جي سخت پابندين هيٺ آهن.[273][274][275][276] ايران اولهه ايشيا جو واحد ملڪ آهي، جنهن کي سي ايس ٽي او ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي، جيڪا روس جي اڳواڻي هيٺ قائم بين الاقوامي دفاعي تنظيم آهي ۽ نيٽو جي هم منصب سمجهي ويندي آهي.[277]
ايران ۽ چين جا لاڳاپا معاشي لحاظ کان تمام مضبوط آهن؛ ٻنهي ملڪن وچ ۾ دوستانه، معاشي ۽ حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل لاڳاپا ترقي ڪري چڪا آهن. 2021ع ۾ ٻنهي ملڪن 25 سالن جي سهڪار واري معاهدي تي صحيون ڪيون، جيڪو سياسي، حڪمتِ عملي ۽ معاشي شعبن ۾ لاڳاپن کي وڌيڪ مضبوط ڪندو.[278] چين–ايران لاڳاپا گهٽ ۾ گهٽ 200 ق.م. تائين، ۽ ممڪن آهي ته ان کان به اڳ تائين پهچن ٿا.[279][280] ايران دنيا جي انهن ٿورن ملڪن مان آهي، جن جا اتر ڪوريا ۽ ڏکڻ ڪوريا ٻنهي سان سٺا لاڳاپا آهن.[281]
ايران ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ جي-15، جي-24، جي-77، آءِ اي اي اي، آءِ بي آر ڊي، آءِ ڊي اي، اين اي ايم، آءِ ڊي بي، آءِ ايف سي، آءِ ايل او، آءِ ايم ايف، آءِ ايم او، انٽرپول، او آءِ سي، اوپيڪ، ڊبليو ايڇ او ۽ اقوام متحده شامل آهن، جڏهن ته هن وقت ڊبليو ٽي او ۾ مبصر جي حيثيت رکي ٿو.
فوج
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جي فوجي تاريخ
.jpg&mode=clean)
فوج هڪ گڏيل ڍانچي، اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون، هيٺ منظم آهي، جنهن ۾ اسلامي جمهوريه ايران جي فوج شامل آهي؛ ان ۾ زميني فوجون، هوائي دفاعي فوج، هوائي فوج ۽ بحري فوج شامل آهن. ان سان گڏ اسلامي انقلابي گارڊ ڪور پڻ شامل آهي، جنهن ۾ زميني فوجون، هوائي-فضائي فوج، بحري فوج، قدس فورس ۽ بسيج شامل آهن؛ ۽ پوليس ڪمانڊ (فراجا) پڻ شامل آهي، جيڪا جندارمري جهڙو ڪم سرانجام ڏئي ٿي. جڏهن ته آءِ آر آءِ اي ايف روايتي طور ملڪ جي خودمختياريءَ جي حفاظت ڪري ٿي، آءِ آر جي سي کي پرڏيهي مداخلت، فوجي بغاوتن ۽ اندروني فسادن خلاف جمهوريه جي سالميت کي يقيني بڻائڻ جو فرض ڏنو ويو آهي.[282] 2019ع ۾ صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي دور ۾ آمريڪا سرڪاري طور انقلابي گارڊ کي پرڏيهي دهشتگرد تنظيم قرار ڏنو. اهو پهريون ڀيرو هو، جو ڪنهن پرڏيهي رياست جي هڪ حصي کي دهشتگرد تنظيم قرار ڏنو ويو.[283][284] 1925ع کان، 18 سالن جي عمر جا سڀ مرد شهري آءِ آر آءِ اي ايف يا آءِ آر جي سي ۾ لڳ ڀڳ 14 مهينا خدمت ڪرڻ جا پابند آهن.[285][286]
ايران وٽ 610,000 کان وڌيڪ سرگرم فوجي ۽ لڳ ڀڳ 350,000 ريزرو فوجي آهن، يعني گهٽ ۾ گهٽ هڪ ملين کان وڌيڪ فوجي اهلڪار، جيڪو فوجي تربيت يافته شهرين جي شرح جي لحاظ کان دنيا جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.[287][288][289][290] بسيج، جيڪا آءِ آر جي سي اندر هڪ نيم فوجي رضاڪار مليشيا آهي، وٽ 20 ملين کان وڌيڪ ميمبر آهن؛ انهن مان 600,000 فوري طلب لاءِ موجود، 300,000 ريزرو، ۽ هڪ ملين ضرورت پوڻ تي متحرڪ ڪري سگهجن ٿا.[291][292][293] فراجا، ايران جي وردي پوش پوليس فورس، وٽ 260,000 کان وڌيڪ سرگرم اهلڪار آهن. گهڻيون شمارياتي تنظيمون پنهنجي درجابندي رپورٽن ۾ بسيج ۽ فراجا کي شامل نٿيون ڪن.
ايران سرگرم فوجي اهلڪارن جي تعداد ۾ 7هين نمبر تي آهي[294] ۽ پنهنجي زميني فوج ۽ زرهدار فوج جي جسامت ۾ 9هين نمبر تي آهي. ايران جون هٿياربند فوجون اولهه ايشيا ۾ سڀ کان وڏيون آهن ۽ وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڏي فوجي هوابازي ٻيڙي رکن ٿيون.[295][296][297] فوجي بجيٽ جي لحاظ کان ايران مٿين 15 ملڪن ۾ شامل آهي.[298] 2021ع ۾، چار سالن ۾ پهريون ڀيرو ان جي فوجي خرچن ۾ واڌ ٿي ۽ اهي 24.6 ارب ڊالرن تائين پهتا، جيڪي قومي جي ڊي پي جو 2.3٪ هئا.[299] 2021ع ۾ آءِ آر جي سي لاءِ فنڊنگ ايران جي ڪل فوجي خرچن جو 34٪ هئي.[300]
اسلامي انقلاب کان پوءِ، پرڏيهي پابندين تي قابو پائڻ لاءِ، ايران هڪ گهريلو فوجي صنعت ترقي ڪئي آهي، جيڪا ڏيهي ٽينڪ، زرهدار اهلڪار گاڏيون، ميزائل، آبدوزون، ميزائل تباهه ڪندڙ جهاز، راڊار نظام، هيليڪاپٽر، بحري جهاز ۽ جنگي جهاز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي.[301] سرڪاري اعلانن ۾ جديد هٿيارن، خاص طور راڪيٽري، جي ترقي کي نمايان ڪيو ويو آهي.[302][lower-alpha 12] نتيجي طور، ايران وٽ وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع بيلسٽڪ ميزائل ذخيرو آهي ۽ اهو هائپرسونڪ ميزائل ٽيڪنالاجي رکندڙ دنيا جو صرف پنجون ملڪ آهي.[303][304] ايران مختلف قسمن جون اڻ پائلٽ هوائي گاڏيون ڊزائين ۽ پيدا ڪري ٿو.[305][306][307] اهو سائبر جنگ جي صلاحيت رکندڙ دنيا جي پنج ملڪن مان هڪ آهي ۽ ان کي "بين الاقوامي سائبر ميدان ۾ سڀ کان وڌيڪ سرگرم ڌرين مان هڪ" طور سڃاتو ويو آهي.[308][309][310]
روسي-يوڪريني جنگ دوران روس طرفان ايراني ڊرونن جي خريداري کان پوءِ،[311][312][313] نومبر 2023ع ۾ آءِ آر آءِ اي ايف روسي سخوئي سو-35 جنگي جهاز، مل مي-28 حملي آور هيليڪاپٽر، هوائي دفاع ۽ ميزائل نظام حاصل ڪرڻ جا انتظام مڪمل ڪيا.[314][315] ايراني بحري فوج روس ۽ چين سان گڏيل مشقون ڪيون آهن.[316]
جوهري پروگرام
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جو جوهري پروگرام
ايران جو جوهري پروگرام 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.[317] 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، شاهه ايران جي جوهري توانائيءَ جي خواهشن کي ٻيهر جياريو، ڇاڪاڻتہ سندس چوڻ هو ته ملڪ کي "ان ڏينهن لاءِ ايندھن جا متبادل ذريعا گهرجن، جڏهن تيل جا ذخيرا ختم ٿي ويندا."[318] اسلامي انقلاب کان پوءِ ايران پنهنجي جوهري پروگرام کي وڌيڪ وڌايو، ۽ ان جو مڪمل جوهري ايندھن چڪر، جنهن ۾ يورينيم افزودگي جون صلاحيتون پڻ شامل هيون، سخت بين الاقوامي ڳالهين ۽ اقتصادي پابندين جو موضوع بڻجي ويو.[319] ڪيترن ئي ملڪن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته ايران شهري مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ جوهري ٽيڪنالاجي کي جوهري هٿيارن جي پروگرام ڏانهن موڙي سگهي ٿو.[320] 2015ع ۾، ايران ۽ پي 5+1 گڏيل جامع عمل جو منصوبو (JCPOA) تي متفق ٿيا، جنهن جو مقصد اقتصادي پابندين جو خاتمو هو، جنهن جي بدلي ۾ ايران افزودہ يورينيم جي پيداوار تي پابنديون قبول ڪيون.[321]
بهرحال، 2018ع ۾ آمريڪا، ٽرمپ انتظاميا دوران، هن معاهدي مان نڪري ويو ۽ ايران تي ٻيهر پابنديون لاڳو ڪيون. ان قدم جي ايران ۽ پي 5+1 جي ٻين ميمبرن مخالفت ڪئي.[322][323][324] هڪ سال پوءِ، ايران معاهدي تي پنهنجي عملداري گهٽائڻ شروع ڪئي.[325] 2020ع تائين ايران اعلان ڪيو ته هو هاڻي معاهدي ۾ مقرر ڪيل ڪنهن به حد جو پابند نه رهندو.[326][327] ان کان پوءِ ٿيندڙ اڳڀرائي ايران کي جوهري حدِ استطاعت واري حيثيت تائين وٺي آئي.[328][329][325]
2023 مطابق، ايران وٽ 60 سيڪڙو تائين افزودہ يورينيم موجود هو، جيڪو هٿيارن جي درجي جي افزودگيءَ جي تمام ويجهو سمجهيو وڃي ٿو.[330][331][332][333] ڪجهه تجزيه نگار اڳ ئي ايران کي ڊي فيڪٽو (عملي طور) جوهري طاقت قرار ڏين ٿا.[334][335][336]
علائقائي اثر
[سنواريو]- اصل مضمون/مضمونن جي لاءِ ڏسو لبنان ۾ ايراني اثر, سيريائي گهرو ويڙهه ۾ ايراني مداخلت ۽ عراق ۾ ايراني مداخلت (2014–هاڻوڪو)
ايران جي نمايان اثر ۽ مضبوط موجودگي کي ڪڏهن ڪڏهن "نئين فارسي سلطنت جي صبح" طور بيان ڪيو ويو آهي.[337][338][339][340] ڪجهه تجزيه نگارن ايراني اثر کي قوم جي فخري قومي ورثي، سلطنت ۽ تاريخ سان ڳنڍيو آهي.[341][342][343]
انقلاب کان پوءِ، ايران پنهنجي اثر کي علائقي اندر ۽ ان کان ٻاهر وڌايو.[344][345][346][347] هن رياستي ۽ غير رياستي ڌرين جي وسيع ڄار سان فوجي قوتون ٺاهيون، جنهن جي شروعات 1982ع ۾ لبنان ۾ حزب الله کان ٿي.[348][349] اسلامي انقلابي گارڊ ڪور پنهنجي قدس فورس ذريعي ايراني اثر لاءِ اهم هو.[350][351][352] لبنان ۾ بي استحڪامي (1980ع واري ڏهاڪي کان)،[353] عراق ۾ بي استحڪامي (2003ع کان)[354] ۽ يمن ۾ بي استحڪامي (2014ع کان)[355] ايران کي پنهنجي سرحدن کان ٻاهر مضبوط اتحاد ۽ پير ڄمائڻ جو موقعو ڏنو. لبنان جي سماجي خدمتن، تعليم، معيشت ۽ سياست ۾ ايران جو نمايان اثر رهيو،[356][357] ۽ لبنان ايران کي ميڊيٽرينين سمنڊ تائين رسائي فراهم ڪري ٿو.[358][359] اسرائيل خلاف حزب الله جون حڪمتِ عمليءَ واريون ڪاميابيون، جيئن 2006ع جي اسرائيل–حزب الله جنگ دوران ان جي علامتي فتح، شام ۽ فلسطين واري علائقي ۾ ايران جي اثر کي وڌايو ۽ مسلم دنيا ۾ ان جي ڪشش کي مضبوط ڪيو.[360][361]
2003ع ۾ عراق تي آمريڪي حملي ۽ 2010ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري داعش جي اچڻ کان پوءِ، ايران عراق ۾ مليشيا گروهن کي مالي مدد ڏني ۽ تربيت فراهم ڪئي.[362][363][364] ايران–عراق جنگ ۽ صدام حسين جي زوال کان پوءِ، ايران عراق جي سياست کي شڪل ڏني.[365][366][367] 2014ع ۾ داعش خلاف عراق جي جدوجهد کان پوءِ، اسلامي انقلابي گارڊ ڪور سان لاڳاپيل ڪمپنين، جهڙوڪ خاتم الانبياء، عراق ۾ رستا، بجلي گهر، هوٽلون ۽ ڪاروبار ٺاهڻ شروع ڪيا، جنهن سان ڪووڊ-19 کان اڳ لڳ ڀڳ 9 ارب آمريڪي ڊالرن جي ماليت وارو معاشي لنگهه ٺهيو.[368]
يمن جي گهرو ويڙهه دوران ايران حوثين کي فوجي مدد فراهم ڪئي،[369][370][371] جيڪي زيدي شيعا تحريڪ آهن، جيڪا 2004ع کان يمن جي سني حڪومت خلاف وڙهي رهي آهي،[372][373] ۽ جن نمايان طاقت حاصل ڪئي.[374][375][376] ايران جو افغانستان ۾ فاطميون ڊويزن جهڙن ويڙهاڪ گروهن ذريعي وڏو اثر آهي[377][378] ۽ افغانستان حزب الله[379] 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شاهه ايران جي جوهري توانائيءَ وارين خواهشن کي ٻيهر جياريو، ڇاڪاڻ تہ هن دعويٰ ڪئي تہ ملڪ کي "ان ڏينهن لاءِ ايندھن جا متبادل ذريعا گهرجن، جڏهن تيل جا ذخيرا ختم ٿي ويندا."[380] اسلامي انقلاب کان پوءِ ايران پنهنجو جوهري پروگرام وڌايو، ۽ ان جو وسيع جوهري ايندھن چڪر، جنهن ۾ افزودگيءَ جون صلاحيتون به شامل هيون، سخت بين الاقوامي ڳالهين جو موضوع ۽ اقتصادي پابندين جو سبب بڻيو.[381] ڪيترن ئي ملڪن خدشو ظاهر ڪيو آهي تہ ايران شهري جوهري ٽيڪنالاجي کي هٿيارن جي پروگرام ڏانهن موڙي سگهي ٿو.[382] 2015ع ۾ ايران ۽ پي 5+1 گڏيل جامع عمل جي منصوبي تي اتفاق ڪيو، جنهن جو مقصد اقتصادي پابنديون ختم ڪرڻ هو، ان جي بدلي ۾ افزودہ يورينيم پيدا ڪرڻ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.[383]
بهرحال 2018ع ۾ آمريڪا ٽرمپ انتظاميا هيٺ ان معاهدي مان نڪري ويو ۽ پابنديون ٻيهر لاڳو ڪيون. هن قدم جي ايران ۽ پي 5+1 جي ٻين ميمبرن طرفان مخالفت ڪئي وئي.[384][385][386] هڪ سال پوءِ ايران پنهنجي عملداري گهٽائڻ شروع ڪئي.[325] 2020ع تائين ايران اعلان ڪيو تہ اهو هاڻي معاهدي ۾ مقرر ڪيل ڪنهن به حد جي پابندي نه ڪندو.[387][388] ان کان پوءِ ٿيل اڳڀرائي ايران کي جوهري حد واري حيثيت تائين وٺي آئي آهي.[389][390][325]
نومبر 2023ع مطابق، ايران وٽ 60 سيڪڙو تائين فشن لائق مواد واري افزودہ يورينيم موجود هئي، جيڪا هٿيارن واري درجي جي ويجهو آهي.[391][392][393][394] ڪجهه تجزيه نگار ايران کي اڳ ئي عملي طور جوهري طاقت سمجهن ٿا.[395][396][397]
معيشت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جي معيشت
2024 مطابق، ايران پي پي پي مطابق دنيا جي 19هين وڏي معيشت آهي. اها مخلوط معيشت آهي، جنهن ۾ مرڪزي منصوبابندي، تيل ۽ ٻين وڏن ادارن جي رياستي ملڪيت، ڳوٺاڻي زراعت، ۽ ننڍي پيماني تي خانگي واپار ۽ خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن.[398] خدمتون جي ڊي پي ۾ سڀ کان وڏو حصو ڏين ٿيون، ان کان پوءِ صنعت (کاڻيون ۽ پيداواري صنعت) ۽ زراعت اچن ٿيون.[399] معيشت پنهنجي هائيڊروڪاربان شعبي، پيداواري صنعت ۽ مالي خدمتن سبب نمايان آهي.[400] دنيا جي تيل جي ذخيرن جي 10 سيڪڙو ۽ گئس جي ذخيرن جي 15 سيڪڙو سان، ايران هڪ توانائي سپر پاور آهي. 40 کان وڌيڪ صنعتون سڌو سنئون تهران اسٽاڪ ايڪسچينج سان لاڳاپيل آهن.
تهران ايران جي اقتصادي طاقت جو مرڪز آهي.[401] ايران جي سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو افرادي قوت ۽ وڏن صنعتي ادارن جا 45 سيڪڙو تهران ۾ واقع آهن، ۽ انهن ادارن جي اڌ ملازمن جو تعلق حڪومت سان آهي.[402] ايران جو مرڪزي بئنڪ ڪرنسي، يعني ايراني ريال، جي ترقي ۽ ان جي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. حڪومت واپاري يونينن کي، اسلامي مزدور ڪائونسلن کان سواءِ، تسليم نٿي ڪري، جيڪي ملازمن ۽ سيڪيورٽي ادارن جي منظوريءَ جي تابع آهن.[403] ايران پهريون ملڪ هو جنهن 2010ع جي سرءُ ۾ قومي بنيادي آمدني متعارف ڪرائي.[404] 2022ع ۾ بيروزگاري 9 سيڪڙو هئي.[405]
بجيٽ خسارا هڪ دائمي مسئلو رهيا آهن، اڪثر ڪري وڏين رياستي سبسڊين سبب، جن ۾ کاڌي پيتي جون شيون ۽ خاص طور تي پيٽرول شامل آهن؛ صرف توانائي لاءِ 2022ع ۾ اهي سبسڊيون 100 ارب ڊالرن تائين پهتيون.[406][407] 2010ع ۾ اقتصادي سڌارن جي منصوبي جو مقصد سبسڊين کي آهستي آهستي گهٽائڻ ۽ انهن جي جاءِ تي هدف وار سماجي مدد ڏيڻ هو. مقصد آزاد منڊي جي اگهن ڏانهن وڃڻ ۽ پيداوار ۽ سماجي انصاف وڌائڻ هو.[408] انتظاميا سڌارا جاري رکي ٿي ۽ ظاهر ڪري ٿي تہ اها تيل تي دارومدار رکندڙ معيشت کي متنوع بڻائيندي. ايران حياتياتي ٽيڪنالاجي، نانو ٽيڪنالاجي ۽ دواسازي جون صنعتون ترقي ڏنيون آهن.[409] حڪومت صنعتن جي نجڪاري ڪري رهي آهي.
ايران وچ اوڀر ۾ موٽر گاڏين جي پيداوار، ٽرانسپورٽ، تعميراتي سامان، گهريلو اوزارن، خوراڪ ۽ زرعي شين، هٿيارن، دواسازي، اطلاعاتي ٽيڪنالاجي ۽ پيٽروڪيميڪلن جي پيداوار ۾ اڳواڻ صنعتون رکي ٿو.[410] اهو دنيا جي مٿين پنج پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي خوباني، چيريون، کيرا ۽ گهرڪن، کجورون، انجير، پستا، سفرجل، اخروٽ، ڪيوي ميوو ۽ هنداڻا پيدا ڪن ٿا.[411] ايران تي بين الاقوامي پابندين معيشت کي نقصان پهچايو آهي.[412] ايران انهن ٽن ملڪن مان هڪ آهي، جنهن موسمي تبديلي کي محدود ڪرڻ لاءِ پيرس معاهدو منظور نه ڪيو آهي، جيتوڻيڪ عالمن جو چوڻ آهي تہ اهو ملڪ لاءِ فائديمند هوندو.[413]
ايران کي وڏي افراطِ زر[414][415] ۽ خاص طور تي کاڌي پيتي جي اگهن ۾ تيز واڌ جو سامنا آهي. ان جو هڪ وڏو ڪارڻ معيشت ۾ اسلامي انقلابي گارڊ ڪورز جي شموليت آهي،[416] خاص طور تي زراعت ۽ خوراڪ جي شعبن ۾، پر ساڳئي وقت مزاحمت جي محور تي ٿيندڙ اهم خرچ به عوامي خساري کي وڌائين ٿا.[417]
سياحت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ سياحت
ڪووڊ-19 وبا کان اڳ سياحت تيزيءَ سان وڌي رهي هئي، 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 9 ملين پرڏيهي سياحن تائين پهتي، ۽ اهو دنيا جو ٽيون تيز ترين وڌندڙ سياحتي مرڪز هو.[419][420] 2022ع ۾ هن معيشت ۾ پنهنجو حصو وڌائي 5 سيڪڙو ڪيو.[421] 2023ع ۾ ايران جي سياحت ۾ 43 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 6 ملين پرڏيهي سياح آيا.[422] حڪومت 2023ع ۾ 60 ملڪن لاءِ ويزا گهرجون ختم ڪيون.[423]
98 سيڪڙو دورا تفريح لاءِ آهن، جڏهن تہ 2 سيڪڙو ڪاروبار لاءِ آهن، جيڪو ملڪ جي سياحتي منزل طور ڪشش کي ظاهر ڪري ٿو.[424] راڄڌاني سان گڏ، سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحتي منزلون اصفهان، شيراز ۽ مشهد آهن.[425] ٻين اولهه ايشيائي ملڪن مان ايندڙ مسافرن ۾ 2023ع جي پهرين ستن مهينن ۾ 31 سيڪڙو واڌ ٿي.[426] گهريلو سياحت دنيا جي وڏين سياحتي منڊين مان هڪ آهي؛ ايراني سياحن 2021ع ۾ 33 ارب ڊالر خرچ ڪيا.[427][428][429] ايران 2026ع تائين سياحت واري شعبي ۾ 32 ارب ڊالرن جي سيڙپڪاري جو منصوبو رکي ٿو.[430]
زراعت ۽ ماهيگيري
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ زراعت
ايران جي سطح واري ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پوکيءَ جي زمين لاءِ مناسب آهي. ڪل زميني ايراضيءَ جو صرف 12 سيڪڙو حصو پوک هيٺ آهي، ۽ پوکيل ايراضيءَ جي هڪ ٽئين حصي کان گهٽ زمين کي آبپاشي ملي ٿي. باقي حصو باراني زراعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو. زرعي پيداوارن مان لڳ ڀڳ 92 سيڪڙو پاڻيءَ تي دارومدار رکن ٿيون.[431] ملڪ جي اولهائين ۽ اتر-اولهائين حصن ۾ سڀ کان وڌيڪ زرخيز مٽي موجود آهي. ايران جو خوراڪ جي سلامتي وارو اشاريو لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آهي.[432][433]
ايران جي زميني ايراضيءَ جو 3 سيڪڙو حصو چرڻ ۽ چارا پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. چرڻ جو گهڻو حصو اڪثر نيم خشڪ چراگاهن تي، جبلن وارن علائقن ۾ ۽ مرڪزي ايران جي وڏن ريگستانن جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٿئي ٿو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران حڪومت جي ترقي پسند ڪوششن ۽ ترغيبن زرعي پيداوار کي بهتر ڪيو، جنهن سان ايران کي خوراڪ جي پيداوار ۾ قومي خودڪفالت ٻيهر قائم ڪرڻ واري هدف ڏانهن مدد ملي.
ڪئسپين سمنڊ، فارسي نار، نار عمان ۽ ڪيترن ئي دريائي طاسن تائين رسائي ايران کي بهترين ماهيگيري ترقي ڏيڻ جي صلاحيت فراهم ڪري ٿي. حڪومت 1952ع ۾ تجارتي ماهيگيريءَ جو ڪنٽرول سنڀاليو. ماهيگيريءَ جي ڍانچي جي توسيع ايران کي ڏکڻ وارن پاڻيءَ مان هر سال اندازاً 700,000 ٽن مڇي حاصل ڪرڻ جي قابل بڻايو. انقلاب کان پوءِ اندروني پاڻيءَ مان مڇي پيدا ڪرڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. 1976ع کان 2004ع تائين، رياستي ۽ خانگي شعبن طرفان اندروني پاڻيءَ مان گڏيل شڪار 1,100 ٽن کان وڌي 110,175 ٽن ٿي ويو.[434] ايران ڪيويار جو دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ۽ برآمد ڪندڙ ملڪ آهي، جيڪو هر سال 300 ٽن کان وڌيڪ ڪيويار برآمد ڪري ٿو.[435][436]
صنعت ۽ خدمتون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جي صنعت
2024ع ۾، ايران عالمي ڪار سازيءَ ۾ 16هين نمبر تي هو، جيڪو برطانيا، اٽلي ۽ روس کان اڳتي هو.[438][439] ايران 2023ع ۾ 1.188 ملين ڪارون ٺاهيون، جيڪا گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ 12 سيڪڙو واڌ هئي. ايران وينزويلا، روس ۽ بيلاروس جهڙن ملڪن ڏانهن ڪارون برآمد ڪري ٿو. 2008ع کان 2009ع تائين ايران سالياني صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح ۾ 69هين نمبر کان ٽپو ڏئي 28هين نمبر تي پهچي ويو.[440] ايراني ٺيڪيدارن کي ڊيمن، پلن، روڊن، عمارتن، ريلويز، بجلي پيداوار، ۽ گئس، تيل ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي تعمير جي مختلف شعبن ۾ ڪيترائي پرڏيهي ٽينڊر ٺيڪا مليا آهن. 2011ع ۾ لڳ ڀڳ 66 ايراني صنعتي ڪمپنيون 27 ملڪن ۾ منصوبا هلائي رهيون هيون.[441] ايران 2001ع کان 2011ع تائين 20 ارب ڊالرن کان وڌيڪ ماليت جون فني ۽ انجنيئرنگ خدمتون برآمد ڪيون. مقامي خام مال جي دستيابي، مالا مال معدني ذخيرا ۽ تجربيڪار افرادي قوت، سڀني ٽينڊر کٽڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.[442]
وڏين صنعتي ڪمپنين مان 45 سيڪڙو تهران ۾ واقع آهن، ۽ انهن جي لڳ ڀڳ اڌ مزدورن جو ڪم حڪومت لاءِ آهي.[443] ايراني پرچون صنعت وڏي حد تائين ڪوآپريٽو ادارن جي هٿ ۾ آهي، جن مان گهڻا حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ آهن، ۽ بازارن ۾ آزاد پرچون واپارين جي هٿ ۾ پڻ آهي. کاڌي جي وڪرو جو وڏو حصو گهٽي بازارن ۾ ٿئي ٿو، جتي مرڪزي شماريات بيورو قيمتون مقرر ڪري ٿو.[444]
.jpg&mode=clean)
ايران جي گاڏين واري صنعت، تيل ۽ گئس جي صنعت کان پوءِ، ايران جي ٻي سڀ کان سرگرم صنعت آهي. آئي ٽي ايم سي او وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو ٽريڪٽر ٺاهيندڙ ادارو آهي. ايران دنيا جو 12هون وڏو گاڏي ٺاهيندڙ ملڪ آهي. تعمير ايران جي سڀ کان اهم شعبن مان هڪ آهي. تعميراتي صنعت جو ساليانو ڪاروباري ڦيرو 38.4 ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهچي ٿو. ايران جو مرڪزي بئنڪ ظاهر ڪري ٿو تہ 70 سيڪڙو ايراني پنهنجن گهرن جا مالڪ آهن، ۽ وڏي مقدار ۾ بيڪار پئسو رهائشي منڊي ۾ داخل ٿي رهيو آهي.[446][447]
ايران 15 اهم معدني وسيلن سان مالا مال ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.[448][449] ايران ڊيمن ۽ بجلي گهرن جي جوڙجڪ، تعمير ۽ هلائڻ ۾ خودڪفيل ٿي چڪو آهي. ايران دنيا جي انهن ڇهن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي گئس ۽ ٻاڦ سان هلندڙ ٽربائنون ٺاهين ٿا.[450]
توانائي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ توانائي
.jpg&mode=clean)
ايران هڪ توانائي سپر پاور آهي، ۽ پيٽروليم ان ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.[452][453] 2023ع مطابق ايران دنيا جي خام تيل جو 4 سيڪڙو پيدا ڪيو (روزانو 3.6 million barrels (570,000 m3))،[454] جنهن سان 36 ارب آمريڪي ڊالر[455] جي برآمدي آمدني پيدا ٿئي ٿي ۽ اهو پرڏيهي ڪرنسي جو مکيه ذريعو آهي.[456] تيل ۽ گئس جا ذخيرا 1.2 ٽريلين بيرلن جي برابر اندازا ڪيا ويا آهن؛[457] ايران وٽ دنيا جي تيل ذخيرن جو 10 سيڪڙو ۽ گئس ذخيرن جو 15 سيڪڙو آهي. ايران تيل ذخيرن ۾ ٽئين نمبر تي آهي[458] ۽ اوپيڪ جو ٻيو وڏو برآمد ڪندڙ آهي. ايران وٽ گئس جا ٻيا نمبر وڏا ذخيرا آهن،[459] ۽ قدرتي گئس جي ٽئين وڏي پيداوار آهي. 2019ع ۾ ايران 50 ارب بيرلن وارو هڪ ڏاکڻو تيل ميدان دريافت ڪيو.[460][461][462][463] اپريل 2024ع ۾ اين آءِ او سي 10 وڏا شيل آئل ذخيرا دريافت ڪيا، جن جو گڏيل مقدار 2.6 ارب بيرل هو.[464][465][466] ايران 2025ع تائين تيل ۾ 500 ارب ڊالرن جي سيڙپڪاري ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿو.[467]
ايران پنهنجي صنعتي سامان جو 60–70 سيڪڙو ملڪ اندر ٺاهيندو آهي، جنهن ۾ ٽربائنون، پمپ، ڪيٽالسٽ، ريفائنريون، تيل ٽينڪر، ڊرلنگ رگ، سمنڊ اندر پليٽفارم، ٽاور، پائپ ۽ ڳولا جا اوزار شامل آهن.[468] نون پن بجلي گهرن جي اضافي ۽ روايتي ڪوئلي ۽ تيل سان هلندڙ بجلي گهرن کي بهتر بڻائڻ سان نصب ٿيل گنجائش 33 گيگا واٽ تائين وڌي وئي؛ ان مان لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو قدرتي گئس، 18 سيڪڙو تيل، ۽ 7 سيڪڙو پن بجلي تي ٻڌل هئي. 2004ع ۾ ايران پنهنجي پهرين هوا سان هلندڙ ۽ زميني گرميءَ واري بجلي گهر کوليا، ۽ پهريون شمسي حرارتي بجلي گهر 2009ع ۾ شروع ٿيو. ايران دنيا جو ٽيون ملڪ آهي جنهن جي ٽي ايل ٽيڪنالاجي ترقي ڏني.[469]
آباديءَ جي رجحانن ۽ تيز صنعتي ٿيڻ سبب برقي توانائيءَ جي طلب هر سال 8 سيڪڙو وڌي آهي. حڪومت جو 2010ع تائين نصب ٿيل گنجائش 53 گيگا واٽ تائين پهچائڻ وارو هدف نوان گئس سان هلندڙ بجلي گهر آن لائين آڻڻ، ۽ پن بجلي ۽ جوهري پيداوار جي گنجائش شامل ڪرڻ سان حاصل ڪرڻو هو. ايران جو پهريون جوهري بجلي گهر 2011ع ۾ آن لائين ٿيو.[470][471] توانائي سپر پاور هجڻ باوجود، 2024–2025ع تائين ايران توانائي بحران جو شڪار آهي، جيڪو ڪيترن ئي بجلي بندشن جي صورت ۾ ظاهر ٿيو آهي.[472][473]
سائنس ۽ ٽيڪنالاجي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي
ايران بين الاقوامي پابندين باوجود سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. حياتياتي طب جي علمن ۾، انسٽيٽيوٽ آف بايوڪيمسٽري اينڊ بايوفزڪس وٽ حياتيات ۾ يونيسڪو چيئر آهي.[474] 2006ع ۾ ايراني سائنسدانن تهران جي رويان ريسرچ سينٽر ۾ هڪ رڍ کي ڪاميابيءَ سان ڪلون ڪيو.[475] اسٽيم سيل تحقيق دنيا جي مٿين 10 ۾ شامل آهي.[476] ايران نانو ٽيڪنالاجيز ۾ دنيا ۾ 15هين نمبر تي آهي.[477][478][479] ايران کان ٻاهر ايراني سائنسدانن اهم سائنسي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. 1960ع ۾ علي جوان پهريون گئس ليزر گڏيل طور ايجاد ڪيو، ۽ فزي سيٽ جو نظريو لطفي اي. زاده متعارف ڪرايو.[480]
دل جي ماهر توفي موسيوند پهريون مصنوعي قلبي پمپ ايجاد ۽ ترقي ڏنو، جيڪو مصنوعي دل جو پيشرو هو. ذیابيطس بابت تحقيق کي اڳتي وڌائيندي، ايڇ بي اي ون سي سيموئل رهبر دريافت ڪيو. اسٽرنگ نظريو بابت ڪيترائي مقالا ايران ۾ شايع ٿين ٿا.[481] 2014ع ۾ ايراني رياضي دان مريم ميرزاخاني پهرين عورت ۽ پهرين ايراني بڻجي، جنهن فيلڊز ميڊل حاصل ڪيو، جيڪو رياضيءَ جو سڀ کان وڏو انعام آهي.[482]
ايران 1996ع کان 2004ع تائين پنهنجي اشاعتي پيداوار لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌائي، ۽ پيداوار جي واڌ جي شرح ۾ پهريون نمبر حاصل ڪيو، جنهن کان پوءِ چين هو.[483] 2012ع ۾ ايس سي آءِ ميگو جي هڪ مطالعي موجب، جيڪڏهن اهو رجحان جاري رهي ها تہ ايران 2018ع تائين تحقيقاتي پيداوار ۾ چوٿين نمبر تي اچي وڃي ها.[484] ايراني انسان نما روبوٽ سورينا 2، جيڪو تهران يونيورسٽي جي انجنيئرن ڊزائين ڪيو، 2010ع ۾ ظاهر ڪيو ويو. انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز (IEEE) سورينا جي ڪارڪردگيءَ جو تجزيو ڪرڻ کان پوءِ ان جو نالو پنجن سڀ کان نمايان روبوٽن ۾ شامل ڪيو آهي.[485]
2019ع جي ازابيل ڪيمپوس-ويريلا ۽ ٻين جي مطالعي موجب، ايران عالمي سطح تي واپس ورتل اشاعتن جو سڀ کان وڌيڪ تناسب رڪارڊ ڪيو، يعني هر 10,000 اشاعتن تي 15.52 واپسيون. 2023ع جي ميڊيا رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ايران اڃا به انهن ملڪن ۾ شامل آهي، جتي اشاعتن جي واپسيءَ جي شرح تمام گهڻي آهي. بدعنوان علمي عملن جي عام قسمن ۾ جعلي پير ريويو عمل، ادبي چوري، ۽ ڊيٽا ٺاهه شامل آهن. ريٽرئڪشن واچ ليڊربورڊ جي انگن اکرن مان وڌيڪ ظاهر ٿئي ٿو تہ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ واپس ورتل مقالن وارن 32 ماڻهن مان ٻه ايران ۾ ٻڌل آهن.[486] ايران 2025ع ۾ عالمي جدت اشاريي ۾ 70هين نمبر تي هو.[487][488]
ايراني خلائي ايجنسي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايراني خلائي ايجنسي
ايراني خلائي ايجنسي 2004ع ۾ قائم ڪئي وئي. ايران 2009ع ۾ مدار ۾ لانچ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ قوم بڻجي ويو[489] ۽ اهو ٻاهرين خلا جي پرامن استعمال بابت گڏيل قومن جي ڪميٽي جو باني ميمبر آهي. ايران انقلاب جي 30هين سالگرهه تي، 2009ع ۾، پنهنجي پهرين خرچ ٿيندڙ لانچ گاڏي سفير وسيلي، ملڪ اندر تيار ڪيل سيٽلائيٽ اميد کي مدار ۾ رکيو،[490] ۽ اهو 9هون ملڪ بڻيو، جيڪو سيٽلائيٽ پيدا ڪرڻ ۽ ان کي ملڪ اندر ٺاهيل لانچر وسيلي خلا ۾ موڪلڻ جي صلاحيت رکي ٿو.[491] 2016ع ۾ سيمرغ جي لانچ، سفير جو جانشين آهي.[492]
جنوري 2024ع ۾ ايران ثريا سيٽلائيٽ کي اڃا تائين پنهنجي سڀ کان اوچي مدار، يعني 750 ڪلوميٽر، ۾ لانچ ڪيو،[493][494] جيڪو ملڪ لاءِ خلائي لانچ جو هڪ اهم سنگ ميل هو.[495][496] ان کي قائم 100 راڪيٽ وسيلي لانچ ڪيو ويو.[497][498] ايران سيمرغ ڪيريئر راڪيٽ وسيلي ٽي ملڪ اندر تيار ڪيل سيٽلائيٽ، مهدا، ڪيان ۽ هاتف،[499] پڻ ڪاميابيءَ سان مدار ۾ موڪليا.[500][501] ملڪ جي تاريخ ۾ اهو پهريون ڀيرو هو جو هن هڪ ئي وقت ٽي سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليا.[502][503] اهي ٽي سيٽلائيٽ جديد سيٽلائيٽ ذيلي نظامن، خلائي بنيادن واري مڪان بندي ٽيڪنالاجي، ۽ تنگ-بينڊ رابطن جي جاچ لاءِ ڊزائين ڪيا ويا آهن.[504]
فيبروري 2024ع ۾ ايران پنهنجي ملڪ اندر تيار ڪيل تصوير ڪڍندڙ سيٽلائيٽ پارس 1 کي روس مان مدار ۾ موڪليو.[505][506] اهو آگسٽ 2022ع کان پوءِ ٻيو ڀيرو هو، جڏهن روس هڪ ٻيو ايراني ريموٽ-سينسنگ سيٽلائيٽ، خيام سيٽلائيٽ، قازقستان مان مدار ۾ موڪليو هو، جيڪو ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ گهري سائنسي سهڪار کي ظاهر ڪري ٿو.[507][508]
ٽيليڪميونيڪيشن
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ رابطن جو نظام
ٽيليڪميونيڪيشن صنعت لڳ ڀڳ مڪمل طور رياستي ملڪيت ۾ آهي، جنهن تي ايران جي ٽيليڪميونيڪيشن ڪمپني جو غلبو آهي. 2020ع مطابق، 70 ملين ايراني تيز رفتار موبائل انٽرنيٽ استعمال ڪن ٿا. ايران انهن پهرين پنجن ملڪن ۾ شامل آهي، جن ۾ 20 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ جي شرح ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۾ ترقيءَ جي سڀ کان اوچي سطح رهي آهي.[509] ايران کي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ٽيليڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪرڻ تي يونيسڪو جو خاص سرٽيفڪيٽ ڏنو ويو آهي.
عالمي سطح تي، ايران موبائل انٽرنيٽ جي رفتار ۾ 75هين ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ جي رفتار ۾ 153هين نمبر تي آهي.[510]
آبادي
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جي آبادي
.svg&mode=clean)
ايران جي آبادي 1956ع ۾ لڳ ڀڳ 19 ملين کان تيزيءَ سان وڌي فيبروري 2023ع تائين لڳ ڀڳ 85 ملين ٿي وئي.[511] ايران جي پيدائشي شرح ڊرامائي طور گهٽجي وئي آهي، جيڪا في عورت 6.5 ٻارن کان ٻن ڏهاڪن کان پوءِ لڳ ڀڳ 1.7 تائين اچي وئي،[512][513][514] جنهن سبب 2018ع ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 1.39 سيڪڙو رهي.[515] پنهنجي نوجوان آباديءَ سبب، اڀياسن موجب واڌ آهستي آهستي گهٽجندي رهندي، جيستائين 2050ع تائين لڳ ڀڳ 105 ملين تي مستحڪم ٿي وڃي.[516][517][518][519]
ايران دنيا جي وڏين پناهگير آبادين مان هڪ کي پناهه ڏئي ٿو، جن جو تعداد لڳ ڀڳ هڪ ملين آهي،[520] گهڻو ڪري افغانستان ۽ عراق مان آهن.[521] 2025 مطابق، ايران ۾ اندازاً چار ملين افغان مهاجر ۽ پناهگير رهندا هئا.[522] ايراني آئين موجب، حڪومت تي لازم آهي تہ هر شهري کي سماجي تحفظ تائين رسائي فراهم ڪري، جنهن ۾ رٽائرمينٽ، بيروزگاري، پوڙهائپ، معذوري، حادثا، آفتون، صحت ۽ طبي علاج ۽ سار سنڀال جون خدمتون شامل آهن.[523] هي خرچ محصولي آمدني ۽ عوامي چندن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ مان پورو ڪيو وڃي ٿو.[524]
ايران ۾ شهري واڌ جي شرح دنيا جي سڀ کان اوچين شرحن مان هڪ آهي. 1950ع کان 2002ع تائين آباديءَ ۾ شهري حصو 27 سيڪڙو کان وڌي 60 سيڪڙو ٿي ويو.[525] ايران جي آبادي ملڪ جي اولهه اڌ ۾، خاص طور تي اتر، اتر-اولهه ۽ اولهه ۾ مرڪوز آهي.[526] تهران، لڳ ڀڳ 9.4 ملين آباديءَ سان، ايران جي راڄڌاني ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ايران جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، مشهد، لڳ ڀڳ 3.4 ملين آبادي رکي ٿو، ۽ رضوي خراسان صوبي جي راڄڌاني آهي. اصفهان لڳ ڀڳ 2.2 ملين آبادي رکي ٿو ۽ ايران جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. اهو اصفهان صوبو جي راڄڌاني آهي ۽ صفوي سلطنت جي ٽئين راڄڌاني هئي.
| درجو | صوبو | آبادی | درجو | صوبو | آبادی | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | تهران | تهران | 8,693,706 | 11 | رشت | گيلان | 679,995 | ||
| 2 | مشهد | رضوي خراسان | 3,001,184 | 12 | زاهدان | سيستان ۽ بلوچستان | 587,730 | ||
| 3 | اصفهان | اصفهان | 1,961,260 | 13 | همدان | همدان | 554,406 | ||
| 4 | ڪرج | البرز | 1,592,492 | 14 | ڪرمان | ڪرمان | 537,718 | ||
| 5 | شيراز | فارس | 1,565,572 | 15 | يزد | يزد | 529,673 | ||
| 6 | تبريز | اوڀر آذربائيجان | 1,558,693 | 16 | اردبيل | اردبيل | 529,374 | ||
| 7 | قم | قم | 1,201,158 | 17 | بندر عباس | هرمزگان | 526,648 | ||
| 8 | اهواز | خوزستان | 1,184,788 | 18 | اراک | مرڪزي | 520,944 | ||
| 9 | ڪرمانشاه | ڪرمانشاه | 946,651 | 19 | اسلامشهر | تهران | 448,129 | ||
| 10 | اروميه | اولهه آذربائيجان | 736,224 | 20 | زنجان | زنجان | 430,871 | ||
نسلي گروهه
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جون قوميتون
نسلي گروهن جي جوڙجڪ بحث جو موضوع رهي ٿي، خاص طور تي سڀ کان وڏي ۽ ٻئي نمبر وڏي نسلي گروهن، فارسين ۽ آذربائيجانين، بابت؛ ڇاڪاڻ تہ ايران ۾ قوميت جي بنياد تي رياستي مردم شماري موجود ناهي.
2003ع جي هڪ اندازي موجب، فارسي آباديءَ جو 51 سيڪڙو آهن، جڏهن تہ آذربائيجاني 24 سيڪڙو، گيلڪ ۽ مازنداراني 8 سيڪڙو، ڪرد 7 سيڪڙو، عرب 3 سيڪڙو، لور 2 سيڪڙو، بلوچ 2 سيڪڙو، ترڪمن 2 سيڪڙو، ۽ ٻيا گروهه، جن ۾ آرمينيائي، يهودي، اسيريائي، قشقائي ۽ شاهسون شامل آهن، باقي 1 سيڪڙو بڻجن ٿا.[527] دي ورلڊ فيڪٽ بڪ 2011ع ۾ ساڳيا انگ ڏئي ٿو.[528] لائبريري آف ڪانگريس 2008ع ۾ ٿورا مختلف اندازا جاري ڪيا: 65 سيڪڙو فارسي، جنهن ۾ گيلڪ ۽ مازنداراني پڻ شامل آهن[lower-alpha 13]، 16 سيڪڙو آذربائيجاني، 7 سيڪڙو ڪرد، 6 سيڪڙو لور، 2 سيڪڙو عرب، 2 سيڪڙو بلوچ، 1 سيڪڙو ترڪ قبائلي گروهه، جهڙوڪ قشقائي، ۽ غير فارسي، غير ترڪ گروهه، جن ۾ آرمينيائي، اسيريائي ۽ جارجيايي شامل آهن، 1 سيڪڙو کان گهٽ.[530]
گڏيل قومن جي حقيقت معلوم ڪندڙ مشن موجب، ايران ۾ اقليتون "زن، زندگي، آزادي" تحريڪ کي دٻائڻ لاءِ جاري جبر واري ڪارروائي کان غير متناسب طور متاثر ٿيون آهن.[531]
ٻوليون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جون ٻوليون
آباديءَ جو گهڻو حصو فارسي ڳالهائي ٿو، جيڪا ايران جي سرڪاري ۽ قومي ٻولي آهي.[532] ٻيا ماڻهو وڏي هند-يورپي خاندان اندر ٻين ايراني ٻولين جا ڳالهائيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ٻوليون ٻين قوميتن سان تعلق رکن ٿيون. گيلڪي ۽ مازنداراني ٻوليون اتر ايران جي گيلان ۽ مازندران ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون. تالشي ٻولي گيلان جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ڪردي جون مختلف صورتون ڪردستان صوبي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مرڪوز آهن. خوزستان ۾ فارسي جا ڪيترائي لهجا ڳالهائجن ٿا. ڏکڻ ايران ۾ لوري ۽ لاري ٻوليون پڻ موجود آهن.
آذربائيجاني، جيڪا ايران ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ اقليتي ٻولي آهي،[533] ۽ ٻيون ترڪي ٻوليون ۽ لهجا مختلف علائقن، خاص طور تي آذربائيجان ۾ ملن ٿا. اهم اقليتي ٻولين ۾ آرمينيائي، جارجيايي، نئين آرامي ۽ عربي شامل آهن. خوزي عربي خوزستان جي عربن ۽ ايراني عربن جي وڏي گروهه طرفان ڳالهائي وڃي ٿي. چرڪسي ڪڏهن وڏي چرڪسي اقليت طرفان وڏي پيماني تي ڳالهائي ويندي هئي، پر جذب ٿيڻ سبب هاڻي چرڪسين جو ڪو به وڏو تعداد اها ٻولي نٿو ڳالهائي.[534][535][536][537]
مذهب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ مذهب
ٻارهن امامي شيعا اسلام رياستي مذهب آهي، جنهن تي سرڪاري ۽ غير سرڪاري ذريعن، جهڙوڪ سي آءِ اي، موجب ايران جي 90–95٪ آبادي عمل ڪري ٿي.[538][539][540][541][542] لڳ ڀڳ 5–10٪ آبادي اسلام جي سني شاخ سان واسطو رکي ٿي، جن مان اڪثريت حنفي فقه جي پيروڪار آهي.[543][544]
اسلام جي سني شاخ، عيسائيت، يهوديت ۽ زرتشتي مذهب کي حڪومت سرڪاري طور تسليم ڪري ٿي ۽ انهن لاءِ پارليامينٽ ۾ مخصوص سيٽون رکيل آهن.[545] يارسانيت جي پيروڪارن جي به وڏي آبادي موجود آهي، جيڪا ڪردن جو هڪ مقامي مذهب آهي ۽ ان جا پوئلڳ اندازاً 500,000 کان 1,000,000 تائين آهن.[546][547][548][549][550] بهائي مذهب کي سرڪاري حيثيت حاصل ناهي ۽ ان جي پيروڪارن کي سرڪاري ظلم ۽ ستم جو منهن ڏسڻو پيو آهي؛ ايران ۾ بهائين تي ظلم اسلامي انقلاب کان پوءِ وڌيڪ وڌي ويو آهي.[551][552][553] مذهبي آزادي محدود آهي، لادينيت کي حڪومت تسليم نٿي ڪري، ۽ اسلام ڇڏڻ کي سزا جوڳو عمل سمجهيو وڃي ٿو.[554]
ايران، اسرائيل کان ٻاهر، اسلامي دنيا ۽ وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڏي يهودي آبادي جو گهر آهي.[555][556] ايران ۾ لڳ ڀڳ 250,000 کان 370,000 عيسائي رهن ٿا، ۽ عيسائيت ملڪ جي سڀ کان وڏي سرڪاري طور تسليم ٿيل اقليتي مذهب آهي. انهن مان گهڻا آرمينيائي نسل سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته اسوري نسل جي به نمايان اقليت موجود آهي.[557][558][559] ايراني حڪومت آرمينيائي گرجائن جي ٻيهر تعمير ۽ مرمت جي حمايت ڪئي آهي، ۽ ايران جا آرمينيائي خانقاهي مجموعا به سرڪاري سهڪار حاصل ڪندا رهيا آهن. 2019ع ۾ حڪومت اصفهان ۾ واقع وانڪ گرجا گهر کي عالمي ورثو ماڳ طور رجسٽر ڪيو. ايران جا ٽي آرمينيائي گرجا گهر عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل آهن.[560][561]
تعليم
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ تعليم
تعليمي نظام تمام گهڻو مرڪزي نوعيت جو آهي. ڪي–12 تعليم جي نگراني تعليم واري وزارت ڪري ٿي، جڏهن ته اعليٰ تعليم جي نگراني سائنس، تحقيق ۽ ٽيڪنالاجي واري وزارت جي ذميواري آهي. 2016 مطابق، 15 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن ۾ خواندگي جي شرح 86٪ هئي، جنهن ۾ مردن (90٪) جي خواندگي عورتن (81٪) جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ هئي. تعليم تي سرڪاري خرچ ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ 4٪ آهي.[562] اعليٰ تعليم ۾ داخلا لاءِ هاءِ اسڪول جي سند حاصل ڪرڻ ۽ ايراني يونيورسٽي داخلا امتحان ۾ ڪاميابي لازمي هوندي آهي. ڪيترائي شاگرد يونيورسٽي کان اڳ واري تعليم جو هڪ يا ٻن سالن جو تياري وارو ڪورس به ڪن ٿا.[563] ايران جي اعليٰ تعليمي نظام ۾ مختلف درجن جون ڊگريون شامل آهن، جن ۾ ٻن سالن ۾ اسوسيئيٽ ڊگري، چئن سالن ۾ بيچلر ڊگري، ۽ ٻن سالن ۾ ماسٽر ڊگري شامل آهن. ان کان پوءِ هڪ ٻيو امتحان پاس ڪرڻ بعد اميدوار ڊاڪٽريٽ پروگرام ۾ داخلا وٺي سگهي ٿو.[564]
صحت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ صحت
صحت جون خدمتون سرڪاري نظام، خانگي شعبي ۽ غير سرڪاري تنظيمن (NGOs) وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون.[567] ايران دنيا جو واحد ملڪ آهي، جتي انساني عضون جي قانوني واپار جي اجازت آهي.[568] ايران وسيع بنيادي صحت جي سارسنڀال نيٽ ورڪ قائم ڪري عوامي صحت جون احتياطي خدمتون ڪاميابي سان وڌايون آهن. نتيجي طور ٻارن ۽ مائرن جي موت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي ۽ ڄمڻ وقت اوسط عمر ۾ اضافو ٿيو آهي. طبي علم جي لحاظ کان ايران جو عالمي درجو 17هون ۽ وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ پهريون آهي. طبي سائنس جي تحقيقي پيداوار جي اشاري موجب ايران دنيا ۾ 16هين نمبر تي آهي.[569] ايران تيزيءَ سان طبي سياحت لاءِ هڪ پسنديده منزل طور اُڀري رهيو آهي.[570]
ايران کي علائقي جي ٻين نوجوان آبادي وارن ملڪن وانگر عوامي خدمتن جي وڌندڙ گهرج کي پورو ڪرڻ جو ساڳيو مسئلو درپيش آهي. آباديءَ جي واڌ جي امڪاني شرح ۾ اضافي سبب عوامي صحت جي ڍانچي ۽ خدمتن جي ضرورت به وڌندي.[571] 2016ع ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ايراني صحت جي انشورنس هيٺ شامل هئا.[572]
ثقافت
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جي ثقافت
فن
[سنواريو]
ايران تاريخ جي امير ترين فني ورثن مان هڪ جو مالڪ آهي ۽ معماري، مصوري، ادب، موسيقي، ڌات سازي، پٿر تراشي، بُڻت، خطاطي ۽ مجسمه سازي سميت ڪيترن ئي فنن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. مختلف دورن ۾ پاڙيسري تهذيبن جا اثر اهم رهيا آهن، جڏهن ته بعد ۾ فارسي فن پڻ وسيع اسلامي فن جي اندازن جي حصي طور ٻين کي اثرانداز ڪيو ۽ پاڻ به اثر ورتا.
هخامنشي سلطنت (550–330 ق.م.) جي دور کان وٺي لڳاتار بادشاهتن جي درٻارن فارسي فن جي انداز کي هٿي ڏني، ۽ درٻاري سرپرستي هيٺ تيار ٿيل فن جا ڪيترائي شاندار نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. ٻوٽن مان ورتل نقش نگاري، چين جي ڪڪر نما نقشن ۽ ننڍي پيماني تي ڏيکاريل جانورن جي تصويرن سان گڏ، گهري هندسي سينگار وارو اسلامي انداز ايران ۾ هڪ نفيس ۽ هم آهنگ فني اسلوب ۾ تبديل ٿيو. سورهين صديءَ دوران صفوي سلطنت جي زماني ۾ هي انداز مختلف فني شعبن ۾ استعمال ٿيو ۽ بادشاهه جي درٻاري مصورن وسيلي وڏي پيماني تي ڦهليو.[574]
ساساني سلطنت جي دور تائين پهچندي ايراني فن نئين سر عروج حاصل ڪيو.[575] وچئين دور ۾ ساساني فن يورپ ۽ ايشيا جي وچئين دور جي فن جي تشڪيل ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.[576][577][578][579] صفوي دور کي ايراني فن جو سنهري دور سمجهيو وڃي ٿو.[580] صفوي فن عثماني سلطنت، مغل سلطنت ۽ دکني سلطنتن تي نمايان اثر وڌو، ۽ يارهين کان سترهين صديءَ تائين يورپ ۾ لباس ۽ باغيچي واري معماري تي به ان جا گهرا اثر رهيا.
ايران جي همعصر فن جون پاڙون ڪمال الملڪ تائين پهچن ٿيون، جيڪو قاجار سلطنت جي درٻار جو مشهور حقيقت نگار مصور هو. هن مصوري جي روايتي اصولن ۾ تبديليون آنديون ۽ هڪ فطري انداز اختيار ڪيو، جيڪو فوٽوگرافي سان مقابلو ڪري سگهيو. هن 1928ع ۾ ايران ۾ جديد فنون لطيفه جو نئون اسڪول قائم ڪيو، جنهن کان پوءِ مصوري جو مشهور "قهوه خاني" انداز وجود ۾ آيو. ايران جا جديد اڳرائي پسند فنڪار ٻي عالمي جنگ دوران اولهه جي نون اثرن سان اُڀريا. موجوده همعصر فن جو منظرنامو 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيو، ۽ تهران جي پهرين جديد آرٽ گيلري "اپادانا" 1949ع ۾ محمود جوادي پور، حسين ڪاظمي ۽ هوشنگ آجوداني قائم ڪئي.[581] 1950ع واري ڏهاڪي تائين انهن نون فني تحريڪن کي سرڪاري سرپرستي حاصل ٿي،[582] جنهن جي نتيجي ۾ مارڪوس گريگورين جهڙا فنڪار سامهون آيا.[583]
معماري
[سنواريو]
ايران ۾ معماري جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ق.م. تائين پهچي ٿي، جنهن جا نمايان مثال اڄوڪي ترڪي ۽ عراق کان ازبڪستان ۽ تاجڪستان تائين، ۽ قفقاز کان زنجبار تائين پکڙيل علائقي ۾ ملن ٿا. ايرانين پنهنجي معماري ۾ رياضي، جاميٽري ۽ فلڪيات جو شروعاتي استعمال ڪيو، جنهن سان اڏاوتي ۽ جمالياتي تنوع واري روايت پيدا ٿي.[584] ان جو رهنما نقش ڪائناتي علامت نگاري آهي.[585]
تاريخي دروازن، محلن ۽ مسجدن کان علاوه، تهران جهڙن شهرن جي تيز واڌ تعمير جي هڪ لهر آندي آهي. ايران يونيسڪو جي انهن ملڪن واري فهرست ۾ 7هين نمبر تي آهي، جن وٽ قديم آثارن جا سڀ کان وڌيڪ کنڊر ۽ ڪششون آهن.[586]
عالمي ورثو ماڳ
[سنواريو]ايران جي شاهوڪار ثقافت ۽ تاريخ ان جي 29 عالمي ورثو ماڳن مان ظاهر ٿئي ٿي، جنهن سان ايران وچ اوڀر ۾ پهرين ۽ دنيا ۾ 10هين نمبر تي آهي. انهن ۾ تخت جمشيد، نقش جهان چوراهو، چوغا زنبيل، پاسارگاد، گلستان محل، ارگ بم، بيهستون لکت، شهر سوخته، شوش، تخت سليمان، هڪاني ٻيلن، يزد جو شهر ۽ ٻيا ماڳ شامل آهن. ايران وٽ 26 غير مادي ثقافتي ورثو يا انساني خزانا آهن، جن جي لحاظ کان اهو دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهي.[587][588]
قالين سازي
[سنواريو]
ايران ۾ قالين سازي جون پاڙون ڪانسي دور تائين وڃن ٿيون ۽ اهو ايراني فن جي سڀ کان نمايان اظهار مان هڪ آهي. قالين ٺاھڻ فارسي ثقافت ۽ ايراني فن جو لازمي حصو آهي. فارسي غاليچا ۽ قالين خانه بدوش قبيلن، ڳوٺن ۽ شهرن جي ورڪشاپن، ۽ شاهي درٻار جي ڪارخانن ۾ هڪ ئي وقت ٺاھيا ويندا هئا. ان ڪري اهي روايتن جي گڏيل ڌارن جي نمائندگي ڪن ٿا ۽ ايران، فارسي ثقافت ۽ ان جي مختلف قومن جي تاريخ کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ "فارسي قالين" جو اصطلاح اڪثر ڪري ڍير واري اڻت وارن ڪپڙي جي قالينن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، پر بنا ڍير وارا غاليچا ۽ قالين، جهڙوڪ ڪليم، سوماڪ، ۽ ڀرت وارا ڪپڙا جهڙوڪ سوزني به فارسي قالين بُڻڻ جي گهڻ رخي روايت جو حصو آهن.
ايران دنيا جي هٿ سان ٺهيل قالينن جو ٽي-چوٿون حصو پيدا ڪري ٿو ۽ برآمدي منڊين جو 30 سيڪڙو رکي ٿو.[589][590] 2010ع ۾ فارس صوبو ۽ ڪاشان ۾ "قالين ٺاھڻ جون روايتي مهارتون" يونيسڪو غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيون ويون.[591][592][593] "قالين پٽي" جي ملڪن ۾ تيار ٿيندڙ مشرقي قالينن ۾ فارسي قالين پنهنجي گهڻ رخي ڊزائنن جي تنوع ۽ نفاست سبب نمايان بيهندو آهي.[594]
تبريز، ڪرمان، راور، نيشابور، مشهد، ڪاشان، اصفهان، نائين ۽ قم جهڙن شهرن ۽ علائقائي مرڪزن ۾ بُڻيل قالين پنهنجي مخصوص اڻت جي طريقن، اعليٰ معيار جي مواد، رنگن ۽ نمونن جي استعمال سبب سڃاتا وڃن ٿا. هٿ سان بُڻيل فارسي غاليچا ۽ قالين، جڏهن کان قديم يوناني ليکڪن انهن جو ذڪر ڪيو آهي، تڏهن کان اعليٰ فني قدر ۽ وقار جون شيون سمجهيا ويا آهن.
ادب
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جو ادب
ايران جي سڀ کان پراڻي ادبي روايت اوستائي ٻوليءَ جي آهي، جيڪا قديم ايراني مقدس ٻولي آهي ۽ اوستا جو متن انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيل آهي. اوستا ۾ زرتشتي مذهب ۽ قديم ايراني مذهب جا ڏند ڪٿائي ۽ مذهبي متن شامل آهن.[595][596] فارسي ٻولي فارسي تمدن وارين سماجن وسيلي ايشيا صغير، وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال ۽ ترقي ڪئي، جنهن عثماني شاعري ۽ مغلي ادب سميت ٻين ڪيترن ئي ادبي روايتن تي گهرو اثر ڇڏيو. ايران جا ڪيترائي مشهور وچئين دور جا شاعر آهن، جن ۾ مولانا رومي، فردوسي، حافظ شيرازي، سعدي شيرازي، عمر خيام ۽ نظامي گنجوي شامل آهن.[597]
فارسي ادب کي انسانيت جي عظيم ادبي روايتن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،[598] ۽ گوئٽي ان کي دنيا جي ادب جي چئن وڏين روايتن مان هڪ سڏيو هو.[599] فارسي ادب جون پاڙون وچولي فارسي ۽ قديم فارسي جي محفوظ رهيل تصنيفن ۾ آهن، جن مان قديم فارسي جا قديم ترين نمونا 522 ق.م. جا آهن، جڏهن بيهستون لکت وجود ۾ آئي. بهرحال، موجوده فارسي ادب جو وڏو حصو 650ع کان پوءِ، يعني اسلامي فتح کان پوءِ جي دور سان واسطو رکي ٿو. جڏهن عباسي اقتدار ۾ آيا (750ع)، تڏهن ايرانين اسلامي خلافت جا منشي، عملدار، اديب ۽ شاعر بڻيا. نئين فارسي ادب خراسان ۽ ماوراءُالنهر ۾ سياسي سببن جي ڪري وجود ۾ آيو ۽ ترقي ڪئي، ڇاڪاڻتہ اسلامي دور کان پوءِ جون شروعاتي ايراني حڪومتون، جهڙوڪ طاهري ۽ ساماني، خراسان ۾ قائم هيون.[600]
عجائب گهر
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جي عجائب گهرن جي فهرست
تهران ۾ قائم ايران جو قومي عجائب گهر ملڪ جو سڀ کان اهم ثقافتي ادارو آهي. ايران جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي عجائب گهر طور هن اداري ۾ قديم ايران جو عجائب گهر ۽ اسلامي دور جو عجائب گهر شامل آهن. قومي عجائب گهر ايران جي آثار قديمه جي مجموعن جي حفاظت، نمائش ۽ تحقيق جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان اهم عجائب گهر شمار ٿئي ٿو،[601] ۽ پنهنجي آثارن جي مقدار، تنوع ۽ معيار جي لحاظ کان دنيا جي چند معزز ترين عجائب گهرن مان هڪ آهي.[601]
ملڪ ۾ ٻيا به ڪيترائي مشهور عجائب گهر آهن، جهڙوڪ گلستان محل (عالمي ورثو ماڳ)، قومي جواهرن جو خزانو، رضا عباسي عجائب گهر، تهران عجائب گهر براءِ جديد فن، سعد آباد محل مجموعو، ايران جو قالين عجائب گهر، آبگينه عجائب گهر، پارس عجائب گهر، آذربائيجان عجائب گهر، هگمتانه عجائب گهر، شوش عجائب گهر وغيره. 2019ع دوران لڳ ڀڳ 2.5 ڪروڙ ماڻهن ايران جي عجائب گهرن جو دورو ڪيو.[602][603]
موسيقي ۽ ناچ
[سنواريو]_(cropped).JPG&mode=clean)
ايران کي ٽين هزار سال ق.م. سان لاڳاپيل دنيا جي ابتدائي پيچيده سازن جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.[604] ڪنڊيدار سرود جي استعمال جا ثبوت مداڪتو ۽ ڪول فرح مان مليا آهن، جڏهن ته عيلامي سازن جو سڀ کان وڏو مجموعو ڪول فرح مان دستاويز ٿيو آهي. زينوفون پنهنجي سائروپيڊيا ۾ اخميني سلطنت جي درٻار ۾ ڳائڻ وارين عورتن جو ذڪر ڪيو آهي. اشڪاني سلطنت جي دور ۾ گوسان (پارٿي ٻولي ۾ "منشِد" يا "ڳائڻو") اهم حيثيت رکندا هئا.[605][606]
ساساني موسيقي جي تاريخ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ ۽ دستاويزي صورت ۾ موجود آهي، ۽ ان جا حوالا خاص طور اوستائي متنن ۾ ملن ٿا.[607] خسرو ثاني جي دور تائين ساساني شاهي درٻار ۾ آزاد، بامشاد، باربد، نگيسا، رامتين ۽ سرڪش جهڙا مشهور موسيقار موجود هئا. ايراني روايتي سازن ۾ تند وارا ساز، جهڙوڪ چنگ (هارپ)، قانون، سنتور، رود (عود، بربط)، تار، دوتار، سه تار، تنبور ۽ ڪمانچه؛ هوائي ساز، جهڙوڪ سرنا، ڪرنا ۽ ني؛ ۽ وڄائڻ وارا ساز، جهڙوڪ تمبڪ، ڪوس، دف (دائرو) ۽ نقارو شامل آهن.
تهران سمفني آرڪيسٽرا 1933ع ۾ قائم ٿي. 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ روح الله خالقي ملڪ جي پهرين قومي موسيقي سوسائٽي قائم ڪئي ۽ 1949ع ۾ قومي موسيقي جو اسڪول کوليو.[608] ايراني پاپ موسيقي جون پاڙون قاجار ايران جي دور ۾ ملن ٿيون.[609] 1950ع کان پوءِ اها مقامي سازن ۽ موسيقي جي روايتي نمونن سان گڏ برقي گٽار ۽ ٻين درآمدي اثرن جي استعمال سبب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. ايراني راڪ موسيقي 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ۽ ايراني هپ هاپ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وجود ۾ آيا.[610][611]
ايران ۾ ناچ گهٽ ۾ گهٽ ڇهين هزار سال ق.م. کان موسيقي، راند، ناٽڪ ۽ مذهبي رسمن جي صورت ۾ موجود رهيو آهي. آثار قديمه جي ماڳن مان ناچ ڪندڙ شخصيتن واريون تصويرون پڻ مليون آهن.[612] ناچ جا انداز علائقي، ثقافت ۽ مقامي ماڻهن جي ٻوليءَ موجب مختلف آهن، ۽ نفيس درٻاري ناچن جي جديد بحالي کان وٺي پرجوش لوڪ ناچن تائين پکڙيل آهن.[613] هر قوم، علائقي ۽ تاريخي دور سان لاڳاپيل مخصوص ناچ جا انداز موجود آهن. تاريخي ايران مان سڀ کان قديم تحقيق ٿيل ناچ، مهر جي پوڄا سان لاڳاپيل ناچ هو. قديم فارسي ناچ بابت وڏي پيماني تي هيروڊوٽس تحقيق ڪئي. پرڏيهي طاقتن جي قبضي سبب ڪيترين ئي روايتي ناچن جون روايتون آهستي آهستي ختم ٿينديون ويون.
قاجار دور فارسي ناچ تي گهرو اثر ڇڏيو. هن دور ۾ هڪ ناچ جي انداز کي "ڪلاسيڪي فارسي ناچ" سڏڻ شروع ڪيو ويو. رقاص درٻار ۾ تاجپوشي، شاديءَ ۽ نوروز جي جشن جهڙن موقعن تي تفريحي فن پيش ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ موسيقي کي آرڪيسٽرا جي صورت ڏني وئي، جڏهن ته ناچ جي حرڪتن ۽ لباسن ۾ مغربي جديديت جا اثر شامل ٿيا.
ذرائع ابلاغ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جا ذرائع ابلاغ
ايران جو سڀ کان وڏو ذرائع ابلاغ وارو ادارو سرڪاري ملڪيت وارو اسلامي جمهوريه ايران براڊڪاسٽنگ (IRIB) آهي. ثقافت ۽ اسلامي رهنمائي واري وزارت ملڪ جي ثقافتي پاليسي، جنهن ۾ رابطن ۽ معلومات سان لاڳاپيل سرگرميون شامل آهن، جي ذميوار آهي.[614]
ايران ۾ ڇپجندڙ اڪثر اخبارون فارسي ٻوليءَ ۾ آهن، جيڪا ملڪ جي سرڪاري ۽ قومي ٻولي آهي. سڀ کان وڌيڪ پڙهيون ويندڙ اخبارون تهران مان شايع ٿين ٿيون، جن ۾ اعتماد، اطلاعات، ڪيهان، همشهري، رسالت ۽ شرق شامل آهن.[428] تهران ٽائيمز، ايران ڊيلي ۽ فنانشل ٽربيون ايران جون مشهور انگريزي ٻوليءَ واريون اخبارون آهن.
ايران انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا ۾ 17هين نمبر تي آهي. گوگل ڳولا ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڳولا واري خدمت آهي، جڏهن ته انسٽاگرام سڀ کان مشهور آن لائين سماجي رابطن جي خدمت آهي.[615] ڪيترين ئي عالمي مشهور ويب سائيٽن، جن ۾ فيس بڪ پڻ شامل آهي، تائين سڌي رسائي ايران ۾ بند آهي؛ فيس بڪ 2009ع کان بند آهي. ايران جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو برقي واپار ايراني آن لائين اسٽور ڊيجي ڪالا ذريعي ٿئي ٿو، جنهن جا روزانو لڳ ڀڳ 750,000 گهمڻ وارا آهن، ۽ اهو وچ اوڀر جو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويندڙ آن لائين اسٽور آهي.[616]
طعام
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايراني طعام
ايراني مکيه کاڌن ۾ ڪباب، پلاءُ، شوربن (خورش)، سوپ، آش ۽ آمليٽ جون مختلف قسمن شامل آهن. منجهند ۽ رات جي ماني سان عام طور تي سادا ڏهي يا مست و خيار، سبزي خوردن، شيرازي سلاد ۽ ترشي جهڙا ساٿي کاڌا پيش ڪيا ويندا آهن، ۽ انهن کان اڳ بوراني، مرزا قاسمي يا ڪشڪِ بادمجان جهڙا طعام پڻ پيش ڪيا ويندا آهن. ايراني ثقافت ۾ چانهه وڏي شوق سان پيتي ويندي آهي.[617][618] ايران دنيا ۾ چانهه پيدا ڪندڙ ستين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو.[619] ايران جي مشهور مٺاڻن مان هڪ فالوده آهي.[620] زعفراني آئس ڪريم، جيڪا بستني سنتي ("روايتي آئس ڪريم") جي نالي سان مشهور آهي، پڻ تمام مقبول آهي،[621] ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان سان گڏ گاجر جو رس پڻ پيش ڪيو ويندو آهي.[622] ايران پنهنجي ڪيويار لاءِ پڻ مشهور آهي.[623]
عام ايراني مکيه کاڌا چانور، گوشت، ڀاڄيون ۽ خشڪ ميون جي ميلاپ تي ٻڌل هوندا آهن. جڙي ٻوٽين جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، گڏوگڏ آلوبخارو، انار، بهي، خشڪ آلوبخارو، خوباني ۽ ڪشمش جهڙا ميوا پڻ استعمال ٿيندا آهن. ايراني خاص مصالحا ۽ ذائقا، جهڙوڪ زعفران، هيل، خشڪ ليمي ۽ ٻين ترش ذائقي وارن جزن سان گڏ دار چيني، هلد ۽ اجمود مختلف کاڌن ۾ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن.
رانديون
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران ۾ رانديون
ايران پولو راند جي جنم ڀومي آهي،[624][625][626] جيڪا مقامي طور چوگان جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ ان جا سڀ کان پراڻا حوالا قديم ميدين سان منسوب ڪيا وڃن ٿا.[627] آزاد ڪشتي روايتي طور ايران جي قومي راند سمجهي ويندي آهي، ۽ ايران جي قومي آزاد ڪشتي ٽيم جا پهلوان ڪيترائي ڀيرا عالمي چيمپيئن بڻجي چڪا آهن. ايران جي روايتي ڪشتي، جنهن کي ڪشتي پهلواني چيو وڃي ٿو، يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل آهي.[628] ايران جي اسلامي جمهوريه ايران جي قومي اولمپڪ ڪميٽي 1947ع ۾ قائم ٿي. پهلوانن ۽ وزن کڻندڙ رانديگرن اولمپڪس ۾ ملڪ لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. 1974ع ۾ ايران اولهه ايشيا جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن ايشيائي رانديون جي ميزباني ڪئي.[629][630][631]
هڪ جابلو ملڪ هئڻ ڪري ايران اسڪي، سنوبورڊنگ، جابلو پنڌ، پهاڙي چڙهائي،[632] ۽ جبل سر ڪرڻ لاءِ مشهور آهي.[633][634] هتي ڪيترائي اسڪي مرڪز آهن، جن مان توچال ڪمپليڪس، ديزين ۽ شمشڪ سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن.[635] ديزين سڀ کان وڏو اسڪي مرڪز آهي، ۽ بين الاقوامي اسڪي ۽ سنوبورڊ فيڊريشن (FIS) طرفان عالمي مقابلن جي ميزباني لاءِ منظور ٿيل آهي.[636]
فٽبال ايران جي سڀ کان مشهور راند آهي، ۽ ايران جي قومي فٽبال ٽيم مردن جي ايشيائي ڪپ ٽي ڀيرا کٽي چڪي آهي. 2025 مطابق موجب مردن جي قومي ٽيم ايشيا ۾ ٻئي ۽ فيفا عالمي درجابندي ۾ 18هين نمبر تي آهي.[637] آزادي اسٽيڊيم، تهران ۾ واقع، اولهه ايشيا جو سڀ کان وڏو فٽبال اسٽيڊيم آهي ۽ دنيا جي ويهن وڏن اسٽيڊيمز مان هڪ شمار ٿئي ٿو.[638]
والي بال ملڪ جي ٻي سڀ کان مشهور راند آهي.[639][640] 2011ع ۽ 2013ع جون ايشيائي مردن جون والي بال چيمپيئن شپون کٽڻ کان پوءِ، ايران جي قومي مردن جي والي بال ٽيم ايشيا جي ٻي ۽ جنوري 2025ع مطابق موجب ايف آء وي بي عالمي درجابندي ۾ 15هين مضبوط ٽيم آهي. باسڪيٽ بال پڻ مقبول راند آهي، ۽ ايران جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم 2007ع کان وٺي ٽي ايشيائي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپ کٽي چڪي آهي.[641]
پڻ ڏسو
[سنواريو]
ڪتابيات
[سنواريو]اينسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا
[سنواريو]- Amanat, Abbas (2002). "Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- Bosworth, C. Edmund (1986). "Anūštigin Ḡarčaʾī". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- Bosworth, C. Edmund (2009). "Khwarazmshahs i. Descendants of the line of Anuštigin". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- سانچو:Encyclopaedia Iranica
- Lecoq, P. (2011). "Aparna". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- Gyselen, Ryka (1997). "Economy iv. In the Sasanian Period". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- MacKenzie, David Niel (1998). "Ērān, Ērānšahr". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- Matthee, Rudolph P. (2008). "Safavid Dynasty". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- Perry, J. R. (1984). "Āgā Mohammad Khan Qājār". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- Perry, J. R. (2000). "Zand Dynasty". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- Savory, Roger; Karamustafa, Ahmet T. (1998). "Esmāʿīl I Ṣafawī". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- Schmitt, Rüdiger (1987). "Aryans". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica. Encyclopaedia Iranica (Online ڇاپو). New York: Encyclopædia Iranica Foundation.
- Shahbazi, Alireza Shapour (2004). "Iraj". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica. Encyclopaedia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- Shahbazi, Alireza Shapur (2005). "Sasanian Dynasty". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
- سانچو:Cite Encyclopædia
- Yarshater, Ehsan (2004). "Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times". ۾ Yarshater, Ehsan (مرتب). Encyclopædia Iranica (Online ڇاپو). Encyclopædia Iranica Foundation.
ڪتاب
[سنواريو]- Aeschylus (2009) [1981]. "Persians". The Complete Aeschylus: Volume II: Persians and Other Plays. Lembke, Janet; Herington, C. John پاران ترجمو ڪيل. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-045183-7.
- Aghaie, Kamran Scot (2012). "The Afghan Interlude and the Zand and Afshar Dynasties (1722–95)". The Oxford Handbook of Iranian History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-973215-9.
- Aigle, Denise (2024). Iran Under the Mongols: Ilkhanid Administrators and Persian Notables in Fars. I.B. Tauris. ISBN 978-0-7556-4573-2.
- Axworthy, Michael (2008). A History of Iran: Empire of the Mind. Basic Books. ISBN 978-0-465-09876-7.
- Baker, Patricia L. (2005) [2001]. Iran: The Bradt Travel Guide. Bradt Travel Guides. ISBN 978-1-84162-123-4.
- Barthold, V. V. (1962). Four Studies on the History of Central Asia: Volume III: Mir Ali-Shir: A History of the Turkman People. Brill.
- Blair, Sheila (1992). The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana. Brill. ISBN 90-04-09367-2.
- Brown, Brad (2011). "Ismail, Shah (Safavid) (1487–1524)". ۾ Mikaberidze, Alexander (مرتب). اسلامي دنيا ۾ تڪرار ۽ فتح: هڪ تاريخي انسائيڪلوپيڊيا. جلد 1. ABC-CLIO. ISBN 978-1-59884-336-1.
- Buzan, Barry; Wæver, Ole (2003), Regions and Powers: The Structure of International Security, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-89111-0
- Dowling, Timothy C. (2014). Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond. ABC-CLIO. ISBN 978-1-59884-948-6.
- Elling, Rasmus Christian (2013). Minorities in Iran: Nationalism and Ethnicity after Khomeini. Springer. ISBN 978-1-137-04780-9.
- Hamzeh'ee, M. Reza (1990). The Yaresan. K. Schwarz. ISBN 3-922968-83-X.
- Katouzian, Homa (2013). Iran: Politics, History and Literature. Routledge. ISBN 978-0-415-63689-6.
- Lorentz, John H. (2007). The A to Z of Iran. Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7638-5.
- Matthews, Roger; Nashli, Hassan Fazeli (2022). The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire. Routledge. ISBN 978-1-003-22412-9.
- Middleton, John (2015). World Monarchies and Dynasties. Routledge. ISBN 978-0-7656-8050-1.
- Pourshariati, Parvaneh (2008). Decline and Fall of the Sasanian Empire. I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-645-3.
- Shenkar, Michael (2014). Intangible Spirits and Graven Images. Brill. ISBN 978-90-04-28148-6.
- Sicker, Martin (2000). The Pre-Islamic Middle East. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-275-96890-8.
- Tohidi, Nayareh (2009). "Ethnicity and Religious Minority Politics in Iran". ۾ Gheissari, Ali (مرتب). Contemporary Iran: Economy, Society, Politics. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-537849-8.
- Venning, Timothy (2023). A Compendium of World Sovereigns. Routledge. ISBN 978-1-032-36194-9.
- Ward, Steven R. (2009). Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces. Georgetown University Press. ISBN 978-1-58901-587-6.
ٻيا ذريعا
[سنواريو]- United States (2011). "Iran". The World Factbook 2011. Central Intelligence Agency. ISBN 978-0-16-089365-0.
حوالا ۽ نوٽس
[سنواريو]- ↑ هنن ۾ گيلڪ ۽ مازندراني پڻ شامل آهن.
- ↑ اعليٰ اختيار سپريم ليڊر وٽ هوندو آهي، جيڪو صدر کان مٿانهون عهدو آهي.
- ↑ انگريزي:
i/ɪ.ˈrɑːn/ IH-rahn Persian: ایران, romanized: Irân, fa - ↑ Persian: جمهوری اسلامی ایران, romanized: Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân, fa.
- ↑ انگريزي: i/ˈp[unsupported input]ʒə/ PUR-zhə؛[6] Persian: پارس, romanized: Pârs, fa
- ↑ پرني، داهه جي اتحاد ۾ آمو دريا تي آباد هڪ اوڀر ايراني قبيلو هو.[49] يارشاطر موجب، اهي ساڪا قبيلو هئا، جيڪي پارتيا ۾ داخل ٿيا، ان جي ٻولي اختيار ڪئي، ۽ آخرڪار پارتيا ۾ سيليوڪين جي طاقت کي للڪاريو.[50]
- ↑ Persian: رهبر معظم, romanized: Rahbar-e Moazam
- ↑ "جنرل اسٽاف جي سربراهه، اسلامي انقلاب گارڊز ڪور جي سپهه سالار اعليٰ، ۽ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊرن کي مقرر ڪرڻ ۽ هٽائڻ."[198]
- ↑ "جنگ ۽ امن جو اعلان ڪرڻ، ۽ هٿياربند فوجن کي متحرڪ ڪرڻ."[198]
- ↑ سرڪاري نالو انصار الله، جيڪو 28 جولاءِ 2016ع کان سپريم پوليٽيڪل ڪائونسل جي ماتحت اتر اولهه يمن جي حقيقت ۾ حڪومت آهي.
- ↑ سرڪاري نالو اسلامي مزاحمتي تحريڪ، جيڪا غزه پٽي تي 15 جون 2007ع کان حقيقت ۾ حڪومت ڪري رهي آهي.
- ↑ مثالن ۾ هوت، ڪوثر، زلزال، فاتح-110، شهاب-3، سجيل، فتاح، خرمشهر، خيبر شڪن، عماد، قدر-110، هرمز-1، دزفول، قيام 1، عاشورا، فجر-3، حاج قاسم، فارسي نار، رعد-500، ذوالفقار، هويزه، سومار، فکور-90، پاوه، رضوان، ثامن، تندر-69 شامل آهن.[حوالو گهربل]
- ↑ "The Factbook puts 'Persian and Persian dialects' at 58 percent, but 51 percent of the population as ethnic Persians, while the Library of Congress states that Persian 'is spoken as a mother tongue by at least 65 percent of the population and as a second language by a large proportion of the remaining 35 percent. The 'Persian' mentioned in the latter report must thus also include Gilaki and Mazi. However, Gilaki and Mazi are actually from a different branch of the Iranian language subfamily than Persian, and could be as such be seen not as dialects, but as distinct languages. Suffice it here to say that while some scholars see categories such as Gilakis and Mazandaranis as referring to separate ethnic groups due to their linguistic traits, others count them as 'Persians' on exactly the same basis."[529]
- ↑ Temperman 2010, p. 87. sfn error: no target: CITEREFTemperman2010 (help)
- ↑ "Surface water and surface water change". اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم. 11 October 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Gini Index coefficient".
- ↑ "Human Development Report 2025" (PDF). 6 May 2025.
- ↑ "Definition of IRAN". ميريم ويبسٽر (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2022 تي محفوظ ڪيل. 24 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bivar, Adrian David Hugh; Young, T. Cuyler; Dresden, Mark J.; Ghirshman, Roman (8 November 2024). "Ancient Iran". Encyclopaedia Britannica. اصل نسخو مان 11 March 2026 تي محفوظ ڪيل. 14 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "As protests surge, the Iranian regime's options are narrowing". دي اڪانومسٽ. 9 January 2026. 9 January 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Doucet, Lyse (12 January 2026). "Iran's rulers face biggest challenge since 1979 revolution". BBC. 12 January 2026 تي حاصل ڪيل.
Iran's rulers are confronting their most serious challenge since their own 1979 revolution.
- ↑ Sanger, David E. (28 February 2026). "For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice". The New York Times. 1 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Iranian Council of Experts Elects Mojtaba Khamenei as New Supreme Leader". The Eastern Herald. 9 March 2026. 9 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Tondo, Lorenzo (8 March 2026). "Ali Khamenei's son Mojtaba chosen as Iran's new supreme leader". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0261-3077. 8 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "Who is Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader amid war?". Al Jazeera (انگريزي ۾). 8 March 2026. 8 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- Buzan, Barry (2004). The United States and the Great Powers. Cambridge, United Kingdom: Polity Press. ص. 71. ISBN 978-0-7456-3375-6.
- Buzan & Wæver, Regions and Powers (2003, p. 55)
- "Iran is a strong regional power, in a far better shape than Pakistan because of its economic capabilities, rich mineral and energy resources, and internal stability, added to its far greater geostrategic importance." In Hooman Peimani, Nuclear Proliferation in the Indian Subcontinent (Westport: Praeger Publishers, 2000), p. 30.
- ↑ Kerr, Paul. "Iran's Nuclear Program: Tehran's Compliance with International Obligations". Library of Congress. 12 January 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mills, Claire; Curtis, John. "Israel-Iran 2025: Developments in Iran's nuclear programme and military action". House of Commons Library. UK Parliament. 12 January 2026 تي حاصل ڪيل.
In June 2025, the IAEA Board of Governors adopted a resolution which, for the first time since 2005, formally found Iran to be non-compliant with its nuclear safeguards obligations
- ↑ Fishman, Joshua A. (2010). Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives. جلد 1 (2nd ڇاپو). Oxford University Press. ص. 266. ISBN 978-0195374926.
'Iran' and 'Persia' are synonymous. The former has always been used by the Iranian speaking peoples themselves, while the latter has served as the international name of the country in various languages
. - 1 2 Yarshater, Ehsan (1989). "Communication". Iranian Studies XXII (1): 62–65. doi:. Reprinted online as "Persia or Iran, Persian or Farsi" (آرڪائيو ڪيا ويا 2010-10-24 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.).
- ↑ Lawrence Davidson, Arthur Goldschmid, A Concise History of the Middle East, Westview Press, 2006, p. 153
- ↑ Shahbazi, A. Shapur. "HAFT KEŠVAR -- Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 July 2024 تي محفوظ ڪيل. 2024-07-14 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Biglari, F. and Shidrang, S., (2006) The Lower Paleolithic Occupation of Iran, Near Eastern Archeology 69 (3–4): 160-168
- ↑ Biglari, Fereidoun; Shidrang, Sonia (2019). "Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros". Near Eastern Archaeology 82 (4): 226–235. doi:. ISSN 1094-2076. https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/706536.
- ↑ J.D. Vigne, J. Peters and D. Helmer, First Steps of Animal Domestication, Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002, ISBN 1-84217-121-6
- ↑ Deborah I. Olszewski: "The Zarzian in the Context of the Epipaleolithic Middle East", in: Humanities 19 (2012) 1-20, page 2.
- ↑ "Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago" (انگريزي ۾). NBC News. 4 July 2013.
- ↑ Zeder, Melinda A.; Hesse, Brian (2000). "The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago". Science 287 (5461): 2254–2257. doi:. PMID 10731145. Bibcode: 2000Sci...287.2254Z.
- ↑ Potts, D. T. (1999). The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State. Cambridge University Press. ISBN 0-521-56358-5.
- ↑ "SUSA". Encyclopaedia Iranica.
- ↑ Kushnareva, K. Kh. (1997). The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. UPenn Museum of Archaeology. ISBN 978-0-924171-50-5. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2016 تي حاصل ڪيل., page 44
- ↑ "New evidence: modern civilization began in Iran". People's Daily Online. 10 August 2007. اصل نسخو مان 24 February 2021 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft". اصل نسخو مان 11 May 2011 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ Yeganeh, Sepideh Jamshidi, et al., "Complexity of proto-elamite administration system: Insights from compositional data from sealings and tablets", Journal of Archaeological Science: Reports 61 : 104973, 2025
- ↑ "Iran - Ethnic Groups, Languages, Religions | Britannica". Encyclopædia Britannica (انگريزي ۾). 16 July 2025. 17 July 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dandamayev 2021, p. 1630. sfn error: no target: CITEREFDandamayev2021 (help)
- ↑ Katouzian 2013, p. xii.
- ↑ Gaube 2008, p. 161. sfn error: no target: CITEREFGaube2008 (help)
- ↑ Sicker 2000, p. 68–69.
- ↑ "Urartu – Lost Kingdom of Van". اصل نسخو مان 2 July 2015 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "Urartu Civilization – All About Turkey". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2015 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Shenkar 2014, p. 5.
- ↑ Middleton 2015, p. 148.
- ↑ "Forgotten Empire— the world of Ancient Persia". The British Museum. 2005. اصل نسخو مان 23 April 2007 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Roisman & Worthington 2011, p. 345. sfn error: no target: CITEREFRoismanWorthington2011 (help)
- ↑ Carey, Brian Todd; Allfree, Joshua B.; Cairns, John (19 January 2006). Warfare in the Ancient World (انگريزي ۾). Pen and Sword. ISBN 978-1-84884-630-2.
- ↑ Aeschylus 2009, p. 18.
- ↑ Roisman & Worthington 2011, pp. 135–138, 342–345. sfn error: no target: CITEREFRoismanWorthington2011 (help)
- 1 2 3 Venning 2023, p. 118.
- ↑ Strootman 2020, p. 151. sfn error: no target: CITEREFStrootman2020 (help)
- ↑ Lecoq 2011. sfn error: no target: CITEREFLecoq2011 (help)
- ↑ Yarshater 2004.
- ↑ Venning 2023, p. 162.
- 1 2 Strootman 2020, p. 150. sfn error: no target: CITEREFStrootman2020 (help)
- ↑ Shahbazi 2005.
- ↑ "Khosrow II (590–628 CE)" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 27 February 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Gyselen 1997. sfn error: no target: CITEREFGyselen1997 (help)
- ↑ Eiland 2004, p. 81. sfn error: no target: CITEREFEiland2004 (help)
- ↑ Lewis, Bernard. "Iran in history". تل ابيب يونيورسٽي. اصل نسخو مان 29 April 2007 تي محفوظ ڪيل. 3 April 2007 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hawting 1986, p. 63–64. sfn error: no target: CITEREFHawting1986 (help)
- ↑ Pourshariati 2008, pp. 312–313.
- ↑ Osman 2014, pp. 62–63. sfn error: no target: CITEREFOsman2014 (help)
- 1 2 Lorentz 2007, p. xxviii.
- 1 2 3 Mahendrarajah 2019. sfn error: no target: CITEREFMahendrarajah2019 (help)
- ↑ Blair 1992, p. 6.
- ↑ Nasr, Hoseyn; Islam and the pliqht of modern man
- ↑ انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، "Seljuq"، Online Edition، (Link آرڪائيو ڪيا ويا 19 December 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.)
- ↑ Richard Frye, The Heritage of Persia, p. 243.
- ↑ Rayhanat al- adab, (3rd ed.), vol. 1, p. 181.
- ↑ Ward 2009, p. 39.
- ↑ Aigle 2024, p. 26.
- ↑ Bosworth 2009. sfn error: no target: CITEREFBosworth2009 (help)
- 1 2 3 Lane 2012, p. 250. sfn error: no target: CITEREFLane2012 (help)
- 1 2 Rossabi 2002, p. 32. sfn error: no target: CITEREFRossabi2002 (help)
- 1 2 Lane 2012, pp. 253–254, 256. sfn error: no target: CITEREFLane2012 (help)
- ↑ Q&A with John Kelly on The Great Mortality on National Review Online آرڪائيو ڪيا ويا 9 January 2009 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
- ↑ Golden 2011, p. 94: "He was born some 100 km (62 miles) south of Samarkand into a clan of the Barlas, a Turkicized tribe of Mongol descent."
- 1 2 This section incorporates text from the public domain Library of Congress Country Studies.
Chapin Metz, Helen (1989), "Invasions of the Mongols and Tamerlane", Iran: a country study, Library of Congress Country Studies, اصل نسخي مان 17 September 2008 تي محفوظ ڪيل - ↑ "Isfahan: Iran's Hidden Jewel". Smithsonianmag.com. اصل نسخو مان 17 July 2010 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 Matthee 2008. sfn error: no target: CITEREFMatthee2008 (help)
- ↑ Brown 2011, p. 432.
- ↑ Savory & Karamustafa 1998. sfn error: no target: CITEREFSavoryKaramustafa1998 (help)
- ↑ Ferrier, R. W.; A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire; pp. 71–71.
- 1 2 Aghaie 2012, p. 306.
- ↑ Cambridge History of Iran Vol. 7, p. 59.
- ↑ Axworthy 2008, p. xvii.
- ↑ Tucker 2006a.
- 1 2 3 4 Baker 2005, p. 13.
- 1 2 Perry 2000. sfn error: no target: CITEREFPerry2000 (help)
- 1 2 3 Perry 1984. sfn error: no target: CITEREFPerry1984 (help)
- ↑ Dowling 2014, p. 728–729.
- ↑ Amanat 2002. sfn error: no target: CITEREFAmanat2002 (help)
- ↑ Okazaki, Shoko (1 January 1986). "The Great Persian Famine of 1870–71". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 49 (1): 183–192. doi:.
- ↑ "CONSTITUTIONAL REVOLUTION". Encyclopaedia Iranica (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Pahlavi Dynasty". 7 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Michael P. Zirinsky; "Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926", International Journal of Middle East Studies 24 (1992), 639–663, Cambridge University Press
- ↑ "Reza Shah Pahlevi". The Columbia Encyclopedia (Sixth ڇاپو). 2007 [2001]. اصل نسخي مان 1 February 2009 تي محفوظ ڪيل.
- 1 2 Ervand, History of Modern Iran, (2008), p.91
- ↑ Richard W. Cottam, Nationalism in Iran, University of Pittsburgh Press, ISBN o-8229-3396-7
- ↑ The Origins of the Iranian Revolution by Roger Homan. International Affairs, Vol. 56, No. 4 (Autumn, 1980), pp. 673–677.سانچو:JSTOR
- 1 2 Richard Stewart, Sunrise at Abadan: the British and Soviet invasion of Iran, 1941 (1988).
- ↑ Louise Fawcett, "Revisiting the Iranian Crisis of 1946: How Much More Do We Know?." Iranian Studies 47#3 (2014): 379–399.
- ↑ "CIA documents acknowledge its role in Iran's 1953 coup". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 March 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 August 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kinzer, Stephen (2013). The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War. New York: Times Books.
- ↑ Gölz, Olmo (1 January 2019). "Gölz "The Dangerous Classes and the 1953 Coup in Iran: On the Decline of 'lutigari' Masculinities." In Crime, Poverty and Survival in the Middle East and North Africa: The 'Dangerous Classes' since 1800. Edited by Stephanie Cronin, 177–90. London: I.B. Tauris, 2019.". Crime, Poverty and Survival in the Middle East and North Africa. https://www.academia.edu/40997855.
- ↑ "White Revolution (Iran) | History, Significance, & Effects | Britannica". Encyclopædia Britannica. 3 December 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Hostage Crisis, 30 Years On". FRONTLINE - Tehran Bureau (انگريزي ۾). 4 July 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ ايران : (Sindhianaسنڌيانا), اصل نسخو مان 2019-09-28 تي محفوظ ڪيل, 2019-12-18 تي حاصل ڪيل
- ↑ Kurzman, Charles (2003). "The Qum Protests and the Coming of the Iranian Revolution, 1975 and 1978" (en ۾). Social Science History 27 (3): 287–325. doi:. ISSN 0145-5532. https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0145553200012554/type/journal_article.
- ↑ Milani, Abbas (2024). The Shah (1st ڇاپو). New York: St. Martin's Press. ISBN 978-0-230-34038-1.
- ↑ "History of Iran: Islamic Revolution of 1979". Iran Chamber. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 October 2018 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Smitha, Frank E. (2018) [1998]. "The Iranian Revolution". اصل نسخو مان 10 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ سانچو:Cite encyclopaedia
- ↑ PBS, American Experience, Jimmy Carter, "444 Days: America Reacts" آرڪائيو ڪيا ويا 19 January 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Retrieved 1 October 2007
- ↑ Guests of the Ayatollah: The Iran Hostage Crisis: The First Battle in America's War with Militant Islam, Mark Bowden, p. 127, 200
- ↑ Razavi, Reza (2009). "The Cultural Revolution in Iran, with Close Regard to the Universities, and its Impact on the Student Movement". Middle Eastern Studies 45 (1): 1–17. doi:. ISSN 0026-3206. http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00263200802547586. Retrieved 27 February 2026.
- ↑ Nasiri, Shahin (2025). "Clerical Sovereignty and its Absolute Others: Religious Genocide in Iran". Journal of Genocide Research: 1–25. doi:. ISSN 1462-3528. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2566533. Retrieved 27 February 2026.
- 1 2 Blair, David (18 June 2025). "Deep in a bunker, Iran's supreme leader faces a dilemma: Must he drink his cup of poison?". The Telegraph (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0307-1235. 4 July 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran–Iraq War". Encyclopædia Britannica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 September 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Harris, Shane; Aid, Matthew M. (26 August 2013). "Exclusive: CIA Files Prove America Helped Saddam as He Gassed Iran". Foreign Policy. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 September 2014 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Abrahamian, History of Modern Iran, (2008), p.182
- ↑ "Who's in Charge?" by Ervand Abrahamian London Review of Books, 6 November 2008
- ↑ "Ahmadinejad critic Larijani re-elected Iran speaker". BBC News (برطانوي انگريزي ۾). 5 June 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 10 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Borger, Julian; Dehghan, Saeed Kamali (19 September 2013). "Hassan Rouhani sets out his vision for a new and free Iran". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0261-3077. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kutsch, Tom (14 July 2015). "Iran, world powers strike historic nuclear deal". Al Jazeera. اصل نسخو مان 15 July 2015 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Brewer, Eric (25 June 2024). "Iran's New Nuclear Threat". Foreign Affairs (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0015-7120. 2 July 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration". Reuters. 4 January 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 7 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Carolien Roelants, Iran expert of NRC Handelsblad, in a debate on Buitenhof on Dutch television, 5 January 2020.
- ↑ Never-before-seen video of the attack on Al Asad Airbase (انگريزي ۾), 28 February 2021, محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 February 2022 تي محفوظ ڪيل, 8 January 2024 تي حاصل ڪيل
- ↑ "109 US troops diagnosed with brain injuries from Iran attack" (انگريزي ۾). Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Pentagon admits 109 brain injuries in Iran attack" (انگريزي ۾). Deutsche Welle. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Starr, Barbara (10 February 2020). "Over 100 US troops have been diagnosed with traumatic brain injuries following Iran strike" (انگريزي ۾). CNN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Ukrainian airplane with 180 aboard crashes in Iran: Fars". Reuters. 8 January 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2020 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Demands for justice after Iran's plane admission". BBC. 11 January 2020. 11 January 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Motamedi, Maziar. "Hardliner Raisi elected Iran's new president" (انگريزي ۾). Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 September 2021 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Several killed in Israeli strike on Iranian consulate in Damascus" (انگريزي ۾). Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Israeli strike on Iran's consulate in Syria killed 2 generals and 5 other officers, Iran says". AP News (انگريزي ۾). 1 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Jack Dutton (15 April 2024). "How Iran's attack on Israel is disrupting air traffic" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Toossi, Sina (2 May 2024). "Iran Has Defined Its Red Line With Israel". Foreign Policy (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "What was in wave of Iranian attacks and how were they thwarted?" (برطانوي انگريزي ۾). 14 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The largest drone attack in history" (انگريزي ۾). 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Motamedi, Maziar. "'True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel?" (انگريزي ۾). Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran launches first-ever direct attack on Israel". ABC7 New York (انگريزي ۾). 13 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "How Israel could respond to Iran's drone and missile assault" (انگريزي ۾). France 24. 18 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Johny, Stanly (14 April 2024). "By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict". The Hindu (Indian English ۾). ISSN 0971-751X. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Who died alongside Iran's President Raisi in the helicopter crash?" (انگريزي ۾). Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 January 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Masoud Pezeshkian, a heart surgeon who rose to power in parliament, now Iran's president-elect". AP News (انگريزي ۾). 6 July 2024. 6 July 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ "What we know about Israel's attack on Iran". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 October 2024 تي محفوظ ڪيل. 31 December 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran tells millions of Afghans to leave or face arrest on day of deadline". Al Jazeera. 6 July 2025.
- ↑ "Iran's leader hopes America can save his faltering regime". The Economist. ISSN 0013-0613. 25 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran in a 'position of unprecedented weakness' after the fall of Assad in Syria" (انگريزي ۾). France 24. 9 December 2024. 25 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The fall of Assad has exposed the extent of the damage to Iran's axis of resistance". Chatham House (انگريزي ۾). 6 March 2025. 25 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Barnes, Joe (31 January 2025). "Iran 'secretly building nuclear missiles that can hit Europe'". The Telegraph (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0307-1235. 28 April 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's alarming nuclear dash will soon test Donald Trump". The Economist. ISSN 0013-0613. 23 February 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "UN nuclear watchdog finds Iran in non-compliance with its obligations". Euro News. 12 June 2025. 12 June 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Salem, Mostafa; Pleitgen, Frederik (12 June 2025). "Iran threatens nuclear escalation after UN watchdog board finds it in breach of obligations" (انگريزي ۾). CNN. 12 June 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Shotter, James; Sevastopulo, Demetri; England, Andrew; Bozorgmehr, Najmeh (13 June 2025). "Israel launches air strikes against Iran commanders and nuclear sites". Financial Times. 13 June 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Fassihi, Farnaz; Nauman, Qasim; Boxerman, Aaron; Kingsley, Patrick; Bergman, Ronen (13 June 2025). "Israel Strikes Iran's Nuclear Program, Killing Top Military Officials: Live Updates". The New York Times (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0362-4331. 13 June 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Trump says US has attacked three nuclear sites in Iran". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). 22 June 2025. ISSN 0261-3077. 22 June 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Trump says Iran and Israel agree to a ceasefire". Reuters (انگريزي ۾). 23 June 2025. 23 June 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A whirlwind 48 hours: How Trump's Israel-Iran ceasefire agreement came together". AP News. 24 June 2025.
- ↑ Parent, Deepa; Christou, William (31 December 2025). "'We want the mullahs gone': economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0261-3077. 1 January 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mass killings reported as security forces use live fire on Iran protesters". Iran International. 10 January 2026. 10 January 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sparks, John (9 January 2026). "Iran's leaders facing most serious threat since 1979 revolution". Sky News (انگريزي ۾). 9 January 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "At least 12,000 killed in Iran crackdown during internet blackout". 13 January 2026.
- ↑ Lamb, Christina (17 January 2026). "Iran report says 16,500 dead in 'genocide under digital darkness'". The Sunday Times (انگريزي ۾). 18 January 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Liptak, Kevin; Ebrahim, Nadeen; Liebermann, Oren (28 February 2026). "US carrying out strikes against Iran, three US officials say". CNN. 28 February 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Ayatollah Khamenei Death: A Seismic Shift in Middle Eastern Geopolitics". Islamic Info Center. 1 March 2026. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 March 2026 تي محفوظ ڪيل. 1 March 2026 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's Strategy in the Strait of Hormuz". The Diplomat. اصل نسخو مان 8 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "CIA – The World Factbook". اصل نسخو مان 27 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 7 April 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Which country has the most earthquakes?". United States Geological Survey. 2 May 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 May 2021 تي محفوظ ڪيل. 22 May 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ هر ده سال، یک زلزله ۷ ریشتری در کشور رخ میدهد | خبرگزاری ایلنا (فارسي ۾). 13 October 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 5 August 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The 5 Hottest Deserts in the World". MapQuest Travel (آمريڪي انگريزي ۾). 9 November 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 31 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Where Is the Hottest Place on Earth?". earthobservatory.nasa.gov (انگريزي ۾). 5 April 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 November 2020 تي محفوظ ڪيل. 31 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The hottest place on earth – Secret Compass" (برطانوي انگريزي ۾). 22 February 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 31 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sand-boarding.com (10 August 2023). "The Hottest Deserts on Earth Are Too Hot to Handle". Surf the Sand (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 31 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Geography | Iranian Student Organization (IrSO)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "IRAN TODAY – Geography..." (برطانوي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran ecotourism | Iran Ecotour guide training course". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kiyanoosh Kiyani Haftlang; Kiyānūsh Kiyānī Haft Lang (2003). The Book of Iran: A Survey of the Geography of Iran. Alhoda UK. ص. 17. ISBN 978-964-94491-3-5.
- ↑ "Weather and Climate: Iran, average monthly Rainfall, Sunshine, Temperature, Humidity, Wind Speed". World Weather and Climate Information. اصل نسخو مان 22 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ Sharon E. Nicholson (2011). Dryland Climatology. Cambridge University Press. ص. 367. ISBN 978-1-139-50024-1.
- ↑ R. Nagarajan (2010). Drought Assessment. Springer Science & Business Media. ص. 383. ISBN 978-90-481-2500-5.
- ↑ Rouchiche, Salah and M.A. Haji Mirsadeghi. "Role of Planted Forests and Trees Outside Forests in Sustainable Forest Management: Islamic Republic of Iran Country Study Report", August 2002.
- ↑ Kernan, Henry S. (1957). "Forest Management in Iran". Middle East Journal 11 (2): 198–202.
- ↑ Sotoudeh Foumani, B.; Rostami Shahraji, T.; Mohammadi Limaei, S. (1 June 2017). "Role of political power in forest administration policy of Iran" (en ۾). Caspian Journal of Environmental Sciences 15 (2): 181–199. doi:. ISSN 1735-3033. https://cjes.guilan.ac.ir/article_2374.html. Retrieved 8 May 2024.
- ↑ April Fast (2005). Iran: The Land. Crabtree Publishing Company. ص. 31. ISBN 978-0-7787-9315-1.
- ↑ Eskandar Firouz (2005). The Complete Fauna of Iran. I.B. Tauris. ISBN 978-1-85043-946-2.
- ↑ Guggisberg, C.A.W. (1961). Simba: The Life of the Lion. Howard Timmins, Cape Town.
- ↑ Firouz, Eskander (14 October 2005). The Complete Fauna of Iran (انگريزي ۾). Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-85043-946-2.
- ↑ Humphreys, Patrick; Kahrom, Esmail (31 December 1997). The Lion and the Gazelle: The Mammals and Birds of Iran (انگريزي ۾). Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-86064-229-6.
- ↑ "Bird Checklists of the World: Iran". Avibase. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2025 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "In jab at rivals, Rouhani says Iran protests about more than economy". Reuters. 8 January 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 January 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 February 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Al-awsat, Asharq (25 September 2017). "Khamenei Orders New Supervisory Body to Curtail Government – ASHARQ AL-AWSAT English Archive". اصل نسخو مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 23 October 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Khamenei orders controversial retirement law amended". Al-Monitor. 5 December 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 12 December 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Reuters Investigates – Assets of the Ayatollah". Reuters. 11 November 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2013 تي محفوظ ڪيل. 8 January 2018 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "The Constitution of Islamic Republic of Iran". Iran Chamber. 13 June 2025. 13 June 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Structure of Power in Iran". Iran Chamber. 13 June 2025. 13 June 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Federal Research Division, Library of Congress. "Iran – The Constitution". اصل نسخو مان 23 September 2006 تي محفوظ ڪيل. 14 April 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ "Myths and Realities of Iran's Parliamentary Elections". The Atlantic. 23 February 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Anomalies in Iran's Assembly of Experts Election – The Washington Institute for Near East Policy". 22 March 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 26 February 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- 1 2 3 Sanger, David E.; Barnes, Julian E. (3 February 2025). "Iran Is Developing Plans for Faster, Cruder Weapon, U.S. Concludes". The New York Times (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0362-4331. 5 February 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Constitution of Iran". Switzerland: University of Bern. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 August 2018 تي محفوظ ڪيل. 2 April 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran | The Global State of Democracy". www.idea.int (انگريزي ۾). 29 September 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Global State of Democracy Indices | The Global State of Democracy". www.idea.int. 29 September 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Home | The Global State of Democracy". www.idea.int. 29 September 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Democracy Report 2025, 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped?" (PDF). 14 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Lührmann, Anna; Tannenberg, Marcus; Lindberg, Staffan I. (19 March 2018). "Regimes of the World (RoW): Opening New Avenues for the Comparative Study of Political Regimes". Politics and Governance (Cogitatio) 6 (1): 60–77. doi:. ISSN 2183-2463.
- ↑ Juan José Linz, Totalitarian and Authoritarian Regimes آرڪائيو ڪيا ويا 26 July 2020 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. (Lynne Rienner, 2000), p. 36.
- ↑ "Council of Guardians | Definition, Role, Selection, & History". Encyclopædia Britannica (انگريزي ۾). 9 June 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 July 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ "Iran The Presidency". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 June 2008 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke". Middle East Eye. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 April 2016 تي محفوظ ڪيل. 3 June 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan". Iran Wire. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 October 2019 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iranian lawmakers warn Ahmadinejad to accept intelligence chief as political feud deepens". CP. اصل نسخو مان 8 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "BBC NEWS – Middle East – Iranian vice-president 'sacked'". BBC News. 25 July 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 October 2018 تي محفوظ ڪيل. 26 July 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Amir Saeed Vakil, Pouryya Askary (2004). constitution in now law like order. ص. 362.
- ↑ "Iran – The Prime Minister and the Council of Ministers". Country Studies. اصل نسخو مان 20 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 "The Structure of Power in Iran". Iran Chamber. 24 June 2005. اصل نسخو مان 5 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Chibli Mallat (2004). The Renewal of Islamic Law: Muhammad Baqer As-Sadr, Najaf and the Shi'i International. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-53122-1. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ and agencies (24 May 2005). "Iran reverses ban on reformist candidates". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Article 98 of the constitution
- ↑ Articles 96 and 94 of the constitution.
- ↑ "THE GUARDIAN COUNCIL". Iran Data Portal. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 May 2022 تي محفوظ ڪيل. 7 September 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Article 99 of the constitution
- 1 2 Article 4 آرڪائيو ڪيا ويا 9 December 2006 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ "Iran's Multifaceted Foreign Policy". Council on Foreign Relations (انگريزي ۾). 7 April 2006. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Supreme National Security Council of Iran". آمريڪي امن جو ادارو (انگريزي ۾). 1 April 2019. اصل نسخو مان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Inside Iran – The Structure Of Power In Iran". پي بي ايس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ "Iran's president appoints new official in powerful security post, replacing longtime incumbent". اي پي نيوز (انگريزي ۾). 22 May 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Deep Dive: Reshuffle at Iran's Supreme National Security Council" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's switch of top security official hints at end of nuclear talks". Nikkei Asia (برطانوي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iranian Supreme National Security Council: Latest News, Photos, Videos on Iranian Supreme National Security Council". اين ڊي ٽي وي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "IFES Election Guide". اصل نسخو مان 16 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran – The Council of Guardians". اصل نسخو مان 20 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ IRANIAN LEGISLATURE APPROVES FUNDS FOR GASOLINE IMPORTS آرڪائيو ڪيا ويا 1 November 2006 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. provides an example the need for approval of the Guardian Council.
- ↑ Dehghan, Saeed Kamali (15 April 2016). "Iran bars female MP for 'shaking hands with unrelated man'". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Minoo Khaleghi summoned to court". 15 May 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 10 August 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "خانه ملت". اصل نسخو مان 5 July 2009 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Expediency council". BBC News. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 March 2008 تي محفوظ ڪيل. 3 February 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Axel Tschentscher, LL.M. "ICL > Iran > Constitution". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 October 2020 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ "Islamic Republic of Iran: Report on the Observance of Standards and Codes[[:سانچو:Em-dash]]Fiscal Transparency Module" (PDF). بين الاقوامي مالياتي فنڊ. 2 December 2002.
Type of government: An Islamic Republic with a unitary government.
{{cite web}}: URL–wikilink conflict (مدد) - ↑ IRNA, Online Edition. "Paris for further cultural cooperation with Iran". اصل نسخو مان 23 October 2007 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2007 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Seyed Hossein Mousavian; Shahir Shahidsaless (2014). Iran and the United States: An Insider's View on the Failed Past and the Road to Peace. Bloomsbury Publishing. ص. 33. ISBN 978-1-62892-870-9.
- ↑ Qaed, Anas Al (25 September 2023). "Unseen Tensions: The Undercurrents of Iran-Turkey Relations in the South Caucasus". Gulf International Forum (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Cold War Between Turkey and Iran – Foreign Policy Research Institute". Foreign Policy Research Institute (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Azizi, Hamidreza; اevik, Salim (2022). "Turkish and Iranian Involvement in Iraq and Syria" (de ۾). SWP Comment. doi:. https://www.swp-berlin.org/publikation/turkish-and-iranian-involvement-in-iraq-and-syria. Retrieved 1 May 2024.
- ↑ "Iran and Turkey Agree on Opposing Kurdish Independence, but Not Much More". FDD (انگريزي ۾). 25 August 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Five things to know about the blockade against Qatar" (انگريزي ۾). Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A New Phase in Cooperation between Tajikistan and Iran" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Lal, Rollie (2006). "Iran". Central Asia and Its Asian Neighbors. RAND Corporation. ص. 11–18. ISBN 978-0-8330-3878-4. JSTOR 10.7249/mg440af.10.
- ↑ uz, Daryo (11 June 2023). "Iranian President to visit to Tajikistan to bolster bilateral relations" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Extends Influence in Central Asia's Tajikistan" (انگريزي ۾). Voice of America. 1 November 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Multiple Sources:
- Siddique, Abubakar (9 February 2022). "Escalating Violence In A Restive Pakistani Province Resurrects A Forgotten Conflict". Radio Free Europe/Radio Liberty.
Since the beginning of this year, violent attacks by secular ethnic Baluch separatists in Pakistan's restive southwestern province of Balochistan have dramatically risen.
- "Baloch insurgency and continued tale of apathy and violence". 8 February 2022.
The province of Balochistan is once again in the vortex of turmoil and violence.
- ""insurgency" (noun)". Merriam-Webster Unabridged. 27 November 2019 تي حاصل ڪيل.
The quality or state of being insurgent; specifically: a condition of revolt against a recognized government that does not reach the proportions of an organized revolutionary government and is not recognized as belligerency (subscription required)
- "insurgency, n". Oxford English Dictionary. 27 November 2019 تي حاصل ڪيل.
The quality or state of being insurgent; the tendency to rise in revolt; insurgence n. The action of rising against authority; a rising, revolt." (subscription required)
- "Insurgency". Encyclopedia Britannica. 27 November 2019 تي حاصل ڪيل.
Insurgency, term historically restricted to rebellious acts that did not reach the proportions of an organized revolution. It has subsequently been applied to any such armed uprising, typically guerrilla in character, against the recognized government of a state or country. (subscription required)
- Siddique, Abubakar (9 February 2022). "Escalating Violence In A Restive Pakistani Province Resurrects A Forgotten Conflict". Radio Free Europe/Radio Liberty.
- ↑ Hubbard, Ben; Rubin, Alissa J. (30 September 2024). "Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails". The New York Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 October 2024 تي محفوظ ڪيل. 9 May 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Al-Kassab, Fatima (26 October 2023). "What is the 'axis of resistance' of Iran-backed groups in the Middle East?". NPR. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 October 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Koss, Maren (11 July 2018). "Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties". Carnegie Endowment for International Peace (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 May 2025 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron?". The Irish Times (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 December 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 September 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran backs Assad as Syrian forces choke off Aleppo". Reuters. 7 August 2012. اصل نسخو مان 27 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran: Syria part of 'axis of resistance'". CNN. 7 August 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 7 August 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bakri, Nada (27 August 2011). "Iran Calls on Syria to Recognize Citizens' Demands". The New York Times (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0362-4331. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Syria and Iran: What's Behind the Enduring Alliance?". Brookings (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Yan, Holly (29 August 2013). "Syria allies: Why Russia, Iran and China are standing by the regime" (انگريزي ۾). CNN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Assad regime's collapse is a devastating defeat for Iran" (انگريزي ۾). NBC News. 9 December 2024.
- ↑ "Why Iran and Russia can dodge Western sanctions" (انگريزي ۾). Deutsche Welle. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran, Russia discuss developing oil, gas fields" (انگريزي ۾). Mehr News Agency. 3 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ England, Andrew; Schwartz, Felicia (16 August 2023). "US asks Iran to stop selling drones to Russia". Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Bertrand, Natasha (25 July 2023). "Iran helping Russia build drone stockpile that is expected to be 'orders of magnitude larger' than previous arsenal, US says" (انگريزي ۾). CNN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Timeline: Iran-Russia Collaboration on Drones". United States Institute of Peace (انگريزي ۾). 1 March 2023. اصل نسخو مان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Iddon, Paul. "Iran Might Receive Its First Su-35 Flanker Fighters From Russia Next Week". Forbes (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Valvo, Giovanni (14 December 2012). "Syria, Iran And The Future Of The CSTO – Analysis". Eurasia Review (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran-China to sign 25-year cooperation pact: Tehran". Arab News (انگريزي ۾). 27 March 2021. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Garver, John W. (11 December 2006). "Twenty Centuries of Friendly Cooperation: The Sino-Iranian Relationship". The Globalist (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Fishberg, Maurice (1907). Materials for the Physical Anthropology of the Eastern European Jews (انگريزي ۾). New Era Print. Company.
- ↑ Azad, Shirzad (2012). "Iran and the Two Koreas: A Peculiar Pattern of Foreign Policy". The Journal of East Asian Affairs 26 (2): 163–192.
- ↑ "Profile: Iran's Revolutionary Guards" آرڪائيو ڪيا ويا 27 December 2008 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. BBC News. 18 October 2009.
- ↑ Gordon, Michael R.; Strobel, Warren P.; Youssef, Nancy A. (5 April 2019). "U.S. to Designate Iranian Guard Corps a Foreign Terror Group". The Wall Street Journal (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0099-9660. 7 April 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "US 'to label Iran's Revolutionary Guard Corps a terrorist group'". www.aljazeera.com. 7 April 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ اخبار سیاسی ۲۶ اسفند؛ کمک رهبرانقلاب به زندانیان نیازمند/تایید کاهش مدت سربازی (فارسي ۾). 16 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ تایید مصوبه کاهش مدت سربازی در شورای نگهبان (فارسي ۾). 16 March 2024. اصل نسخو مان 16 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 16 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hussain, Murtaza. "Why war with Iran would spell disaster" (انگريزي ۾). Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Jones, Seth G. (2020). "Regular Military Power". Containing Tehran: Understanding Iran's Power and Exploiting Its Vulnerabilities. Center for Strategic and International Studies. ص. 19–27. ISBN 978-1-4422-8149-3. JSTOR resrep29480.7.
- ↑ "The Largest Armies in the World". WorldAtlas (آمريڪي انگريزي ۾). 12 February 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kaskanis, Angelos (2 December 2023). "Iran's Military Capabilities: Exploring the Power of the" (برطانوي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 18 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ ارتش بیست میلیونی. اصل نسخو مان 15 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's Revolutionary Guards: Powerful group with wide regional reach". Deccan Herald. 3 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's Basij Force – The Mainstay Of Domestic Security". Radio Free Europe/Radio Liberty. 7 December 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ "General Ghorbani: Iran helicopter fleet, strongest in Middle East". Iran Press (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ سازمان صنایع دریایی – پایگاه اطلاعات دریایی ایران (فارسي ۾). 13 August 2021. اصل نسخو مان 13 August 2021 تي محفوظ ڪيل. 24 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran – Army Navy Air Force | budget, equipment, personnel". ArmedForces (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Boosts Military Budget To Stand Among Top 15". Iran International. 26 April 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Military Spending=Defense Budget 1960–2023". Macrotrends. 10 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "World military expenditure passes $2 trillion for first time". Sipri. 25 April 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 10 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ "Iran tests new long-range missile". BBC News. 12 November 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 June 2018 تي محفوظ ڪيل. 12 November 2008 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Motamedi, Maziar (6 June 2023). "Fattah: Iran unveils its first hypersonic missile". Al Jazeera. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 June 2023 تي محفوظ ڪيل. 6 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Are the Iran nuclear talks heading for a deal?" آرڪائيو ڪيا ويا 17 June 2018 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. BBC News Online. Retrieved 4 August 2016.
- ↑ "Iran becoming global drone producer on back of Ukraine war, says US". The Guardian. 8 December 2023. 8 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran is becoming a drone superpower". The Hill. 17 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 17 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's Better, Stealthier Drones Are Remaking Global Warfare" (انگريزي ۾). Bloomberg L.P. 8 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 5 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ رادیو زمانه هک شد. BBC. 21 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "How Iran's political battle is fought in cyberspace". BBC. 21 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 February 2010 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "What rules apply in cyber-wars". BBC. 21 December 2023.
- ↑ "Inside the Russian effort to build 6,000 attack drones with Iran's help". The Washington Post (انگريزي ۾). 17 August 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Nissenbaum, Dion; Strobel, Warren P. (5 February 2023). "WSJ News Exclusive | Moscow, Tehran Advance Plans for Iranian-Designed Drone Facility in Russia". The Wall Street Journal (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0099-9660. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Russia aims to obtain more attack drones from Iran after depleting stockpile, White House says". AP News (انگريزي ۾). 15 May 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran finalises deal buy russian fighter jets". Reuters. 11 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Finalizes Deal to Buy Russian Fighter Jets – Tasnim" (انگريزي ۾). Voice of America. 28 November 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "China, Russia, Iran hold joint naval drills in Gulf of Oman". AP News (انگريزي ۾). 15 March 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 14 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "An atomic threat made in America". شڪاگو ٽربيون. 28 January 2007. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 April 2014 تي محفوظ ڪيل. 28 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cumings, Bruce; Abrahamian, Ervand; Maʻoz, Moshe (2004). Inventing the Axis of Evil: The Truth about North Korea, Iran, and Syria. New York: New Press: Distributed by W.W. Norton. ص. 137. ISBN 978-1-56584-904-4.
- ↑ "Iran's Nuclear Program – Council on Foreign Relations". Council on Foreign Relations. 20 February 2012. اصل نسخو مان 20 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Could Make Fuel for Nuclear Bomb in Less Than 2 Weeks, Milley Says" (انگريزي ۾). وائس آف آمريڪا. 23 March 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Deal". The White House (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Fox, Kara (8 May 2018). "European leaders 'disappointed' in Trump's withdrawal from Iran deal" (انگريزي ۾). سي اين اين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sparks, Grace (8 May 2018). "Majority say US should not withdraw from Iran nuclear agreement" (انگريزي ۾). سي اين اين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Schumann, Anna (11 May 2020). "A worthless withdrawal: Two years since President Trump abandoned the JCPOA". Center for Arms Control and Non-Proliferation (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 3 4 Lynch, Colum (16 May 2024). "Despite U.S. Sanctions, Iran Expands Its Nuclear Stockpile". Foreign Policy (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran abandons enrichment limits in further step back from nuclear deal" (انگريزي ۾). فرانس 24. 5 January 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran nuclear deal: Government announces enrichment breach" (برطانوي انگريزي ۾). 7 July 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran approaches the nuclear threshold". IISS (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Motamedi, Maziar. "Five years after Trump's exit, no return to the Iran nuclear deal" (انگريزي ۾). الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Murphy, Francois (15 November 2023). "Iran's nuclear enrichment advances as it stonewalls UN, IAEA reports show". رائٽرز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran advances nuclear enrichment while still barring inspectors; IAEA". الجزيره. 15 November 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Resumes Pace of 60% Uranium Enrichment, IAEA Says" (انگريزي ۾). وائس آف آمريڪا. 26 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Watchdog Report: Iran Has Further Increased Its Total Stockpile of Uranium" (انگريزي ۾). وائس آف آمريڪا. 26 February 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Does Iran already have nuclear weapons?". دي واشنگٽن ٽائيمز. 19 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pletka, Danielle (18 April 2024). "Whatever Happened to Biden's Iran Policy?". Foreign Policy (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cohen, Avner (21 March 2024). "Has Iran become a de facto nuclear state?". Haaretz (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Fereydoun Khavand (14 September 2017). "Are We Witnessing The Dawn Of A New Persian Empire?". Radio Farda. 31 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Masood Al-Zahid (28 May 2015). "Far-fetched Goal: Can Iran turn itself into a "neo-Persian Empire"?". Future Center (انگريزي ۾). 31 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Handberg, Hjalte (1 January 2019). "Understanding Iranian Proxy Warfare: A Historical Analysis of the Relational Development of the Islamic Republic of Iran and Iraqi Insurgencies" (PDF). Diva Portal.
- ↑ "China, Russia and Iran Are Reviving the Age of Empires" (انگريزي ۾). Bloomberg L.P. 14 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Aaberg, John (15 September 2019). "Understanding Iranian Proxy Warfare: A Historical Analysis of the Relational Development of the Islamic Republic of Iran and Iraqi Insurgencies" (PDF). Diva Portal. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 30 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 3 April 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Rise of the Iranian Empire". The Tower (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 31 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dagres, Holly (28 January 2019). "Persia is back, but in a different form". Atlantic Council (آمريڪي انگريزي ۾). 31 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Challenge of Iran". آمريڪي اداري براءِ امن (انگريزي ۾). 1 August 2015. اصل نسخو مان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran, a Geopolitical Player in the Middle East" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Team, G. P. F. (16 February 2018). "Iranian Expansion Spreads Beyond the Middle East". Geopolitical Futures (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 31 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "New report reveals extent of Iran's growing Middle East influence" (انگريزي ۾). الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 31 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kane, J. Robert (2018). "A Life Cycle Analysis of Hezbollah: Where the Group Came from and Where It Is Going". American Intelligence Journal 35 (2): 67–73.
- ↑ "Hezbollah's Record on War & Politics" (انگريزي ۾). 25 October 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Profile: Iran's Revolutionary Guards" (برطانوي انگريزي ۾). 8 April 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Hezbollah's Regional Activities in Support of Iran's Proxy Networks". وچ اوڀر انسٽيٽيوٽ (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 May 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ DeVore, Marc R. (2012). "Exploring the Iran-Hezbollah Relationship: A Case Study of how State Sponsorship affects Terrorist Group Decision-Making". Perspectives on Terrorism 6 (4/5): 85–107.
- ↑ Kliot, N. (1987). "The Collapse of the Lebanese State". Middle Eastern Studies 23 (1): 54–74. doi:.
- ↑ "War, insurgency, IS and instability: Iraq since the 2003 US invasion". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). 19 March 2023. ISSN 0261-3077. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Saudi-led War in Yemen: Frequently Asked Questions | Friends Committee On National Legislation" (انگريزي ۾). 17 October 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ali, Mohanad Hage (30 January 2024). "Hezbollahʼs Intervention in the Syrian Conflict". Hezbollah's Intervention in the Syrian Conflict. Carnegie Endowment for International Peace. ص. 8–13. JSTOR resrep20960.6.
{{cite book}}:|journal=ignored (مدد) - ↑ Akbar, Ali (8 August 2023). "Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language" (en ۾). Contemporary Politics 29 (4): 424–445. doi:. ISSN 1356-9775.
- ↑ "Tehran's Corridor to the Mediterranean Sea – EUROPolitika" (ترڪي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Threatens Mediterranean Closure Over Gaza Without Saying How" (انگريزي ۾). Voice of America. 23 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Thrives In The Levant On Weakened States Threatened By Sunni Radicalism". Hoover Institution (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ How to Contain Iranian Influence in the Levant (Report) (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Institute for the Study of War". Institute for the Study of War (انگريزي ۾). اصل نسخو مان 25 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Luca Nevola; Miran Feyli (23 May 2023). "The Muqawama and Its Enemies: Shifting Patterns in Iran-Backed Shiite Militia Activity in Iraq". ACLED (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Crispin Smith; Michael Knights (20 March 2023). "Remaking Iraq: How Iranian-Backed Militias Captured the Country". Just Security (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "How Much Influence Does Iran Have in Iraq?". Council on Foreign Relations (انگريزي ۾). 18 October 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran is still the main foreign power in Iraq". ISPI (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Motamedi, Maziar. "Where does Iran stand on neighbouring Iraq's political turmoil?" (انگريزي ۾). الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ افزایش صادرات ایران به عراق تا 9 میلیارد دلار/ در تجارت با منطقه جایگاه مناسبی نداریم. KhabarFarsi.com (فارسي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The Houthis, Iran, and tensions in the Red Sea". Middle East Institute (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "How Iran Helped Houthis Expand Their Reach". War on the Rocks (آمريڪي انگريزي ۾). 23 August 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Lester, Stephanie (19 December 2019). "Media Guide: Iran and the Yemeni Civil War". American Iranian Council (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "5 Things to Know About the Houthis, Their Attacks on Israel and the U.S., and Their Treatment of Yemen's Jews | AJC" (انگريزي ۾). 29 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ignatius, David (16 January 2024). "Opinion | The Houthis sink an arrow into the West's Achilles' heel". دي واشنگٽن پوسٽ (آمريڪي انگريزي ۾). ISSN 0190-8286. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Yemen's Houthi rebels seize cargo ship in Red Sea" (انگريزي ۾). الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A ship earlier hit by Yemen's Houthi rebels sinks in the Red Sea, the first vessel lost in conflict". اي پي نيوز (انگريزي ۾). 2 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Clinch, Matt (25 March 2022). "Yemen's Houthis claim attack on Aramco facility after reports of a huge fire in Saudi city of Jeddah" (انگريزي ۾). سي اين بي سي. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 23 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mission Accomplished? What's Next for Iran's Afghan Fighters in Syria". War on the Rocks (آمريڪي انگريزي ۾). 13 February 2018. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's Tricky Balancing Act in Afghanistan". War on the Rocks (آمريڪي انگريزي ۾). 28 July 2021. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 March 2022 تي محفوظ ڪيل. 25 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑
جوهري پروگرام
- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو ايران جو جوهري پروگرام
- ↑ Cumings, Bruce; Abrahamian, Ervand; Maʻoz, Moshe (2004). Inventing the Axis of Evil: The Truth about North Korea, Iran, and Syria. New York: New Press: Distributed by W.W. Norton. ص. 137. ISBN 978-1-56584-904-4.
- ↑ "Iran's Nuclear Program – Council on Foreign Relations". Council on Foreign Relations. 20 February 2012. اصل نسخو مان 20 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Could Make Fuel for Nuclear Bomb in Less Than 2 Weeks, Milley Says" (انگريزي ۾). وائس آف آمريڪا. 23 March 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Deal". The White House (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Fox, Kara (8 May 2018). "European leaders 'disappointed' in Trump's withdrawal from Iran deal" (انگريزي ۾). سي اين اين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sparks, Grace (8 May 2018). "Majority say US should not withdraw from Iran nuclear agreement" (انگريزي ۾). سي اين اين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2018 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Schumann, Anna (11 May 2020). "A worthless withdrawal: Two years since President Trump abandoned the JCPOA". Center for Arms Control and Non-Proliferation (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran abandons enrichment limits in further step back from nuclear deal" (انگريزي ۾). فرانس 24. 5 January 2020. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran nuclear deal: Government announces enrichment breach" (برطانوي انگريزي ۾). 7 July 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran approaches the nuclear threshold". IISS (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Motamedi, Maziar. "Five years after Trump's exit, no return to the Iran nuclear deal" (انگريزي ۾). الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Murphy, Francois (15 November 2023). "Iran's nuclear enrichment advances as it stonewalls UN, IAEA reports show". رائٽرز. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran advances nuclear enrichment while still barring inspectors; IAEA". الجزيره. 15 November 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 20 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 20 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Resumes Pace of 60% Uranium Enrichment, IAEA Says" (انگريزي ۾). وائس آف آمريڪا. 26 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 11 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Watchdog Report: Iran Has Further Increased Its Total Stockpile of Uranium" (انگريزي ۾). وائس آف آمريڪا. 26 February 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 8 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Does Iran already have nuclear weapons?". دي واشنگٽن ٽائيمز. 19 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Pletka, Danielle (18 April 2024). "Whatever Happened to Biden's Iran Policy?". Foreign Policy (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cohen, Avner (21 March 2024). "Has Iran become a de facto nuclear state?". Haaretz (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran economy". اصل نسخو مان 8 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Iran Investment Monthly آرڪائيو ڪيا ويا 31 October 2013 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Turquoise Partners (April 2012). Retrieved 24 July 2012.
- ↑ "Overview" (انگريزي ۾). World Bank. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 24 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Tehran (Iran): People – Britannica Online Encyclopedia". انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 21 May 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Cordesman, Anthony H. (23 September 2008). "The US, Israel, the Arab States and a Nuclear Iran. Part One: Iranian Nuclear Programs" (PDF). Center for Strategic and International Studies. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 6 August 2010 تي محفوظ ڪيل. 25 September 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's banned trade unions: Aya-toiling". دي اڪانومسٽ. 20 April 2013. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's bold economic reform: Economic jihad". The Economist. 23 June 2011.
- ↑ "Iran Unemployment Rate". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Senior Official Says Iran Paying $100 Billion In Energy Subsidies". Iran International. 9 May 2022. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 June 2024 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Ahmadinejad's Achilles Heel: The Iranian Economy". اصل نسخو مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran – Country Brief". اصل نسخو مان 10 February 2011 تي محفوظ ڪيل. 30 January 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "List of Iranian Nanotechnology companies". اصل نسخو مان 14 November 2006 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "UK Trade & Investment". 13 February 2006. اصل نسخو مان 13 February 2006 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "FAOSTAT". FAO. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2016 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran and sanctions: When will it ever end?". دي اڪانومسٽ. 18 August 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Larch, Mario; Wanner, Joschka (April 2024). "The consequences of non-participation in the Paris Agreement". European Economic Review 163. doi:.
- ↑ "World Bank Open Data". World Bank Open Data. 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Datasets". IMF. 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ Amiri, Hoshang (27 May 2025). "Iran's Government Budget Deficit Worsened During Ebrahim Raisi's Presidency". Iran Focus (آمريڪي انگريزي ۾). 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Kish Island, Hormozgan province – ITTO". itto.org. 9 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's tourist arrivals grow to over 8 Million: Minister". Irna. 18 August 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Third Fastest Growing Tourism Destination In 2019: UNWTO". MCTH. 7 December 2023. اصل نسخو مان 7 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 7 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's tourism industry up by 21% in 2023" (انگريزي ۾). مهر نيوز ايجنسي. 29 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ بازدید ۶ میلیون گردشگر خارجی از ایران در یک سال/ صعود ۶ پلهای ایران در ردهبندی گردشگری. اسلامي جمهوريه نيوز ايجنسي. 28 May 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kryeziu, Alza (17 April 2024). "Half of the World Now Granted Visa-Free Access to Iran" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Revival rhythm: Iran's tourism blooms by 21%". تهران ٽائيمز (انگريزي ۾). 29 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Sightseeing and excursions in Iran آرڪائيو ڪيا ويا 18 April 2015 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. تهران ٽائيمز, 28 September 2010. Retrieved 22 March 2011.
- ↑ "Foreign arrivals in Iran reach 4.4 million in 8 months, up by 48.5% y/y". تهران ٽائيمز (انگريزي ۾). 12 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 16 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 18 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's tourism among the top 20 countries". Iran Daily. 15 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- 1 2 Ayse, Valentine; Nash, Jason John; Leland, Rice (2013). The Business Year 2013: Iran. London: The Business Year. ص. 166. ISBN 978-1-908180-11-7. اصل نسخو مان 27 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 23 June 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Brian Boniface, MA; Chris Cooper; Robyn Cooper (2012). Worldwide Destinations: The geography of travel and tourism. Routledge. ص. 362. ISBN 978-1-136-00113-0.
- ↑ "Iran sets up funds for tourism development". تهران ٽائيمز. 10 January 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Agriculture in Iran". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 4 August 2019 تي محفوظ ڪيل. 19 February 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Food security". 7 August 2014. اصل نسخي مان 7 May 2016 تي محفوظ ڪيل. 19 February 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Seyf, Ahmad (1984). "Technical Changes in Iranian Agriculture, 1800–1906". Middle Eastern Studies 20 (4): 142–154. doi:.
- ↑ "About this Collection | Country Studies | Digital Collections | Library of Congress". لائبريري آف ڪانگريس. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 June 2015 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Crunch time for Caspian caviar". BBC News. 19 June 2001. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 27 March 2010 تي محفوظ ڪيل. 23 April 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iransaga – Iran The Country, The Land". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 October 2010 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Khodro Rail Industries Factory Inaugurated". 13 May 2011. اصل نسخو مان 13 May 2011 تي محفوظ ڪيل. 17 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran takes world's 16th place in car manufacturing: OICA" (انگريزي ۾). مهر نيوز ايجنسي. 30 March 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 31 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 31 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran takes world's 16th place in car manufacturing: OICA" (انگريزي ۾). 31 March 2024 تي حاصل ڪيل.[مئل ڳنڍڻو]
- ↑ "Iran advances 41 places in industrial production". تهران ٽائيمز (انگريزي ۾). 27 February 2010. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran doing industrial projects in 27 countries" (انگريزي ۾). مهر نيوز ايجنسي. 1 April 2011. 10 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ سازمان توسعه تجارت ایران. 28 January 2011. اصل نسخو مان 28 January 2011 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The US, Israel, the Arab States and a Nuclear Iran" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 6 August 2010 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "SCT – Shopping Centers Today Online". 3 April 2012. اصل نسخو مان 3 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Iran Daily – Domestic Economy – 12/23/06 آرڪائيو ڪيا ويا 7 September 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ Iran Daily – Domestic Economy – 04/09/07 آرڪائيو ڪيا ويا 6 September 2007 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.
- ↑ "MINING.COM" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Atieh Bahar – Resources – Iran's Automotive Industry Overview". 7 July 2011. اصل نسخو مان 7 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Official: Iran now among world's 6 turbine manufacturers – Tehran Times". 12 October 2012. اصل نسخو مان 12 October 2012 تي محفوظ ڪيل. 10 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Gas compression at South Pars". Shana (انگريزي ۾). 18 May 2023. 17 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Coşkun, Bezen Balamir (2009). "Global Energy Geopolitics and Iran" (PDF). اصل نسخي مان 1 April 2014 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ "The Rising might of the Middle East super power – Council on Foreign Relations". Council on Foreign Relations. 3 March 2016. اصل نسخو مان 3 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 15 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "International - U.S. Energy Information Administration (EIA)". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 7 June 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's oil exports reached $35 billion in last 12 months -ILNA". رائٽرز. 2 April 2024.
- ↑ "Iran's Foreign Trade Regime Report" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 10 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 11 August 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's oil and gas reserves estimated at 1.2 trillion barrels: NIOC chief | Hellenic Shipping News Worldwide". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran ranks 2nd, 3rd in gas, oil reserves in world". IRNA. 2 June 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "BP Cuts Russia, Turkmenistan Natural Gas Reserves Estimates". دي وال اسٽريٽ جرنل. 12 June 2013. اصل نسخو مان 19 June 2013 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Altaher, Nada; Robinson, Matthew (10 November 2019). "Iran has discovered an oil field with an estimated 53 billion barrels of crude, Rouhani says" (انگريزي ۾). سي اين اين. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran discovers new oil field with over 50 billion barrels". اي پي نيوز (انگريزي ۾). 10 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran says new oilfield found with 53 billion barrels" (انگريزي ۾). الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran oil: New field with 53bn barrels found — Rouhani" (برطانوي انگريزي ۾). 10 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran discovers giant shale oil reserves in several regions" (انگريزي ۾). مهر نيوز ايجنسي. 2 April 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 April 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dooley, Kenny (2 April 2024). "Iran discovers giant shale oil reserves in several regions". OGV Energy (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ugal, Nishant (9 October 2023). "Four new oil and gas discoveries unveiled by Iran with potential 2.6 billion barrels of reserves" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Iran Daily – Domestic Economy – 04/24/08[مئل ڳنڍڻو]
- ↑ SHANA: Share of domestically made equipments on the rise آرڪائيو ڪيا ويا 9 March 2012 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Retrieved 26 July 2010.
- ↑ "Iran, Besieged by Gasoline Sanctions, Develops GTL to Extract Gasoline from Natural Gas". Oilprice.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran" (PDF). محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 30 January 2012 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Daniel Müller; Professor Harald Müller (2015). WMD Arms Control in the Middle East: Prospects, Obstacles and Options. Ashgate Publishing, Ltd. ص. 140. ISBN 978-1-4724-3593-4.
- ↑ فردا, رادیو (12 December 2024). بازگشت دوباره خاموشیها به خاطر مشکل سوخت در ایران. Radio Farda (فارسي ۾). 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Energy shortages force Iran to cut workweek to two, three days" (انگريزي ۾). 24 February 2025. 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Institute of Biochemistry and Biophysics". 2 February 2011. اصل نسخو مان 22 October 2006 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The first successfully cloned animal in Iran". 30 September 2006. اصل نسخو مان 28 October 2011 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iranian Studies Group at MIT" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 2 October 2008 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "INIC – News – 73% of Tehran's Students Acquainted with Nanotechnology". 18 January 2010. اصل نسخو مان 15 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 1 August 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Ranks 15th in Nanotech Articles". Bernama. 9 November 2009. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 December 2011 تي محفوظ ڪيل. 1 August 2010 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran daily: Iranian Technology From Foreign Perspective". اصل نسخو مان 15 April 2009 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Project Retired – EECS at UC Berkeley" (PDF). اصل نسخو (PDF) مان 27 November 2007 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ Vali Nasr (2007). The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future. W.W. Norton. ص. 213. ISBN 978-0-393-06640-1.
- ↑ Ben Mathis-Lilley (12 August 2014). "A Woman Has Won the Fields Medal, Math's Highest Prize, for the First Time". Slate. Graham Holdings Company. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 August 2014 تي محفوظ ڪيل. 14 August 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Expert:VSR.Subramaniam (18 October 2006). "Economics: economic, medical uses of alcohol, uses of alcohol". اصل نسخو مان 26 April 2012 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Forecasting Exercise" (PDF). SCImago. 2012. اصل نسخو (PDF) مان 10 October 2017 تي محفوظ ڪيل. 30 June 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "No. 3817 | Front page | Page 1". Iran Daily. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2010 تي محفوظ ڪيل. 21 October 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Academic misconduct: Are we progressing or going backwards?". يونيورسٽي ورلڊ نيوز (انگريزي ۾). 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO. 16 October 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (انگريزي ۾). ورلڊ انٽليڪچوئل پراپرٽي آرگنائيزيشن. ص. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. 17 October 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ Brian Harvey; Henk H. F. Smid; Theo Pirard (2011). Emerging Space Powers: The New Space Programs of Asia, the Middle East and South-America. Springer Science & Business Media. ص. 293. ISBN 978-1-4419-0874-2.
- ↑ "The 6th International Conference on Heating, Ventilating and Air Conditioning" (PDF). 2015. اصل نسخو (PDF) مان 8 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Stephen Clark (2 February 2009). "Iran Launches Omid Satellite Into Orbit". اسپيس.ڪام (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 27 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Launches Soraya Satellite Into Orbit 750 Km Above Earth – Iran Front Page". Iran Front Page (آمريڪي انگريزي ۾). 20 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran says it launched a satellite despite Western concerns" (انگريزي ۾). ڊوئچه وله. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran says launches satellite in new aerospace milestone" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Presse, AFP-Agence France. "Iran Says Launches Satellite In New Aerospace Milestone". Barrons (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's Soraya satellite signals received on earth" (انگريزي ۾). مهر نيوز ايجنسي. 21 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 21 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran successfully launches Soraya satellite using Qa'im 100 carrier". Iran Press (انگريزي ۾). 21 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran says it launches 3 satellites into space-Xinhua". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran launches three satellites simultaneously for first time – DW – 01/28/2024" (انگريزي ۾). ڊوئچه وله. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran launches 3 satellites into space that are part of a Western-criticized program as tensions rise". اي پي نيوز (انگريزي ۾). 28 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran simultaneously launches three satellites – state media". دي اڪانومڪ ٽائيمز. 28 January 2024. ISSN 0013-0389. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Conducts Second Controversial Satellite Launch In One Week". Iran International (انگريزي ۾). 28 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran launches three satellites amid rising tensions with Western powers" (انگريزي ۾). الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran launches 'domestically developed' imaging satellite from Russia" (انگريزي ۾). الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Online |, E. T. (29 February 2024). "Iran launches Pars 1 satellite from Russia amidst Western concern over Moscow-Tehrain ties". دي اڪانومڪ ٽائيمز (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Motamedi, Maziar. "Russia launches Iranian satellite into space from Kazakhstan base" (انگريزي ۾). الجزيره. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Russia launches Soyuz rocket into space carrying Iranian satellite Pars-I" (آمريڪي انگريزي ۾). وائيون. 29 February 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 15 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "National Security and the Internet in the Persian Gulf: Iran". 3 July 2007. اصل نسخو مان 3 July 2007 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Internet Speed in Iran is at Regional Bottom". Iran Open Data (انگريزي ۾). 8 March 2024. 5 July 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ درگاه ملی آمار. درگاه ملی آمار ایران. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 March 2023 تي محفوظ ڪيل. 14 February 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Latest Statistical Center of Iran fertility rate statistics (published February 2023). xlsx آرڪائيو ڪيا ويا 22 May 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. at page آرڪائيو ڪيا ويا 26 March 2023 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين..
- ↑ Roser, Max (19 February 2014). "Fertility Rate". Our World in Data. https://ourworldindata.org/fertility-rate. Retrieved 11 July 2020.
- ↑ "Children per woman". Our World in Data. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 3 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 11 July 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Population growth (annual %) – Iran, Islamic Rep. | Data". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 11 July 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ U.S. Bureau of the Census, 2005. Unpublished work tables for estimating Iran's mortality. Washington, D.C.: Population Division, International Programs Center
- ↑ "Iran's population growth rate falls to 1.5 percent: UNFP". اصل نسخو مان 27 December 2016 تي محفوظ ڪيل. 18 October 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "World Population Prospects – Population Division – United Nations". اصل نسخو مان 19 September 2016 تي محفوظ ڪيل. 25 August 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Asian Countries by Population (2025)". Worldometer (انگريزي ۾). 19 August 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Refugee population by country or territory of asylum – Iran, Islamic Rep". ورلڊ بئنڪ. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 July 2020 تي محفوظ ڪيل. 11 July 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Afghanistan-Iran: Iran says it will deport over one million Afghans". 4 March 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 September 2011 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "'They threw us out like garbage': Iran rushes deportation of four million Afghans before deadline". The Guardian. 7 July 2025.
- ↑ "Iran Social Security System" (PDF). ورلڊ بئنڪ. 2003. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 8 December 2015 تي محفوظ ڪيل. 30 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Mejía, Aurelio (2013). "Is tax funding of health care more likely to be regressive than systems based on social insurance in low and middle-income countries?". Universidad de Antioquia (78): 229–239. http://aprendeenlinea.udea.edu.co/revistas/index.php/lecturasdeeconomia/article/view/15770/17868. Retrieved 30 November 2015.
- ↑ "Iran: Focus on reverse migration". Payvand. اصل نسخو مان 26 March 2006 تي محفوظ ڪيل. 17 April 2006 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Population distribution – The World Factbook". Central Intelligence Agency. اصل نسخو مان 6 October 2022 تي محفوظ ڪيل. 6 October 2022 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Tohidi 2009, p. 300.
- ↑ United States 2011, p. 316.
- ↑ Elling 2013, p. 19.
- ↑ Curtis, Glenn E.; Hooglund, Eric (May 2008). "Country Profile: Iran" (PDF). لائبريري آف ڪانگريس. ص. 5. اصل نسخو (PDF) مان 27 September 2015 تي محفوظ ڪيل – وفاقي ريسرچ ڊويزن وسيلي.
- ↑ "Minorities in Iran have been disproportionally impacted in ongoing crackdown to repress the "Woman, Life, Freedom" movement, UN Fact-Finding Mission says". OHCHR (انگريزي ۾). 10 March 2025 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Constitution of Islamic Republic of Iran, Chapter II: The Official Language, Script, Calendar, and Flag of the Country, Article 15". Iran Chamber Society. اصل نسخو مان 30 July 2022 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Annika Rabo, Bo Utas. The Role of the State in West Asia Swedish Research Institute in Istanbul, 2005 ISBN 91-86884-13-1
- ↑ Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East آرڪائيو ڪيا ويا 2 April 2024 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. Facts On File, Incorporated ISBN 1-4381-2676-X p. 141
- ↑ Oberling, Pierre (7 February 2012). "Georgia viii: Georgian communities in Persia". انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 May 2013 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Circassian". Official Circassian Association. اصل نسخو مان 4 March 2016 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Chardin, Sir John (June 1997). "Persians: Kind, hospitable, tolerant flattering cheats?". دي ايرانيئن. http://iranian.com/Travelers/June97/Chardin/index.shtml. Retrieved 9 June 2014. Excerpted from:
- Chardin, Sir John (1988). "Book 2, Chapter XI: Of the Temper, Manners, and Customs of the Persians: A XVII th. Century Viewpoint". Travels in Persia, 1673–1677. New York: Dover Publications. ص. 183–197. ISBN 978-0-486-25636-8. OCLC 798310290. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 9 June 2014 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran", The World Factbook (انگريزي ۾), Central Intelligence Agency, 25 June 2025, اصل نسخو مان 26 June 2025 تي محفوظ ڪيل, 29 June 2025 تي حاصل ڪيل
- ↑ Walter Martin (2003). Kingdom of the Cults, The. Baker Books. ص. 421. ISBN 978-0-7642-2821-6. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 11 February 2023 تي محفوظ ڪيل. 24 June 2013 تي حاصل ڪيل.
Ninety-five percent of Iran's Muslims are Shi'ites.
- ↑ Bhabani Sen Gupta (1987). The Persian Gulf and South Asia: prospects and problems of inter-regional cooperation. South Asian Publishers. ص. 158. ISBN 978-81-7003-077-5.
Shias constitute seventy-five percent of the population of the Gulf. Of this, ninety-five percent of Iranians and sixty of Iraqis are Shias.
- ↑ "2021 Report on International Religious Freedom: Iran". US Department of State. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 25 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 8 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Smyth, Gareth (29 September 2016). "Removal of the heart: how Islam became a matter of state in Iran". The Guardian (برطانوي انگريزي ۾). ISSN 0261-3077. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 July 2019 تي محفوظ ڪيل. 23 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "2022 Report on International Religious Freedom: Iran". United States Department of State.
- ↑ Gorder, Christian van (5 June 2008). Muslim-Christian Relations in Central Asia (انگريزي ۾). Routledge. ISBN 978-1-135-97168-7.
- ↑ Colin Brock, Lila Zia Levers. Aspects of Education in the Middle East and Africa Symposium Books Ltd., 7 mei 2007 ISBN 1-873927-21-5 p. 99
- ↑ Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa (Detroit: Thomson Gale, 2004) p. 82
- ↑ Script error: The function "harvard_core" does not exist.
- ↑ "In pictures: Inside Iran's secretive Yarsan faith" (برطانوي انگريزي ۾). 13 November 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Monazzami, Ardeshir (20 February 2022). "Rereading the Religiosity of Yarsan" (en ۾). Religious Research 9 (18): 143–167. doi:. ISSN 2345-3230. https://adyan.urd.ac.ir/article_136086_en.html. Retrieved 24 March 2024.
- ↑ "'Men and women have equal rights in the Yarsan community'". JINHAGENCY News (انگريزي ۾). 21 June 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 March 2024 تي محفوظ ڪيل. 24 March 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ International Federation for Human Rights (1 August 2003). "Discrimination against religious minorities in Iran" (PDF). ص. 6. محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 31 October 2006 تي محفوظ ڪيل. 3 September 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Iran Human Rights Documentation Center (2007). "A Faith Denied: The Persecution of the Bahل'يs of Iran" (PDF). Iran Human Rights Documentation Center. اصل نسخو (PDF) مان 11 June 2007 تي محفوظ ڪيل. 19 March 2007 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kamali, Saeed (27 February 2013). "Bahai student expelled from Iranian university 'on grounds of religion'". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 7 May 2019 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "3.3. Individuals perceived to have committed blasphemy and/or apostasy, including converts and atheists". European Union Agency for Asylum. 2025. 2026-05-15 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Vital Statistics: Jewish Population of the World (1882 - Present)". Jewish Virtual Library. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 October 2023 تي محفوظ ڪيل. 22 October 2019 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "In Iran, Mideast's largest Jewish population outside Israel finds new acceptance by officials". Fox News. 24 March 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 1 September 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ U.S. State Department (26 October 2009). "Iran – International Religious Freedom Report 2009". The Office of Electronic Information, Bureau of Public Affair. اصل نسخو مان 29 October 2009 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ 2011 General Census Selected Results (PDF), Statistical Center of Iran, 2012, ص. 26, ISBN 978-964-365-827-4, محفوظ ڪيل (PDF) مان اصل نسخي کان 24 June 2019 تي محفوظ ڪيل, 27 January 2017 تي حاصل ڪيل
- ↑ Country Information and Guidance "Christians and Christian converts, Iran" December 2014. p.9
- ↑ "Iran to Register Armenian Cathedral in Isfahan as UNESCO World Heritage Site" آرڪائيو ڪيا ويا 25 April 2021 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Armenian National Committee of America. Retrieved 25 April 2021.
- ↑ "Armenian Monastic Ensembles of Iran". UNESCO World Heritage Convention. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 January 2023 تي محفوظ ڪيل. 25 April 2021 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran (Islamic Republic of)". 27 November 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 30 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 29 July 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Peter Krol. "Study in Iran :: Iran Educational System". Arabian Campus. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 November 2023 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "WEP-Iran". اصل نسخو مان 24 February 2012 تي محفوظ ڪيل. 7 February 2012 تي حاصل ڪيل.
- ↑ https://accreditation.ca/
- ↑ سایت, مدیر (28 December 2023). گفتگو با استادی که مبتکروآغاز کننده روش های جدید جراحی مغز در دانشگاه علوم پزشکی مشهد است. بیمارستان رضوی (فارسي ۾). 27 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Filepool – Detail | Organization for Investment Economic and Technical Assistance of Iran". 10 October 2016. اصل نسخو مان 10 October 2016 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Movassagh, Hooman (24 April 2016). "Human Organ Donations under the "Iranian Model": A Rewarding Scheme for U.S. Regulatory Reform?" (en ۾). Indiana Health Law Review 13 (1): 82–118. doi:. ISSN 2374-2593. https://journals.iupui.edu/index.php/ihlr/article/view/21140. Retrieved 1 January 2024.
- ↑ kental_tour (24 January 2023). "Iran health care ranking". Kental Travel (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Medical Tourism in Iran". Medical Tourism. 15 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Payvand". Payvand. 1 January 2024. اصل نسخو مان 29 November 2011 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Health Insurance in Brief". 17 August 2016. اصل نسخو مان 17 August 2016 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Kamāl-al-Molk, Moḥammad Ḡaffāri". Encyclopوdia Iranica. جلد XV. ص. 417–433. 13 July 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Suzan Yalman; Linda Komaroff (October 2002). "The Art of the Safavids before 1600". The Metropolitan Museum of Art (انگريزي ۾). 6 July 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Sāsānian dynasty". انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا. 18 July 2017. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 21 January 2021 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2017 تي حاصل ڪيل.
Under the Sāsānians Iranian art experienced a general renaissance.
- ↑ "Iran – A country study". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "History of Islamic Science 5". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 5 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Afary, Janet (2006). "Iran". انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 November 2007 تي محفوظ ڪيل. 29 October 2007 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Art in Iran" [xii. Iranian Pre-Islamic Elements in Islamic Art]. انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا. جلد II. ص. 549–646. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 23 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Canby, Sheila R. (2002). The Golden Age of Persian Art: 1501–1722. British Museum Press. ISBN 978-0-7141-2404-9.
- ↑ Gumpert, Lynn; Balaghi, Shiva (2002). Picturing Iran [Art, Society and Revolution]. I.B. Tauris. ص. 48. ISBN 978-1-86064-883-0.
- ↑ "Art in Iran" [xi. Post-Qajar (Painting)]. Encyclopوdia Iranica. جلد II. ص. 640–646. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 July 2017 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Art in America: Modernity and revolution: a recent show of Iranian art focused on the turbulent time from 1960 to 1980, juxtaposing formally inventive works of art with politically charged photographs and posters – Art & Politics – Between Word and Image: Modern Iranian Visual Culture". looksmart. 25 November 2004. اصل نسخو مان 25 November 2004 تي محفوظ ڪيل.
- ↑ Pope, Arthur Upham (1965). Persian Architecture. New York: George Braziller. ص. 266.
- ↑
- ↑ "Virtual Conference". اصل نسخو مان 24 November 2010 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran secures 5th place worldwide for UNESCO-listed intangible treasures". تهران ٽائيمز (انگريزي ۾). 8 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 12 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑
- ↑ K K Goswami (2009). Advances in Carpet Manufacture. Elsevier. ص. 148. ISBN 978-1-84569-585-9.
- ↑ Khalaj, Mehrnosh (10 February 2010). "Iran's oldest craft left behind". Financial Times. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 December 2018 تي محفوظ ڪيل. 4 October 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "UNESCO – Traditional skills of carpet weaving in Fars" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "UNESCO – Traditional skills of carpet weaving in Kashan" (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 December 2020 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's carpet washing ritual registered on UNESCO representative list" (انگريزي ۾). مهر نيوز ايجنسي. 8 December 2012. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 1 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 1 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Team, SURFIRAN Editorial (6 February 2016). "Persian Carpets Return to the US Market". SURFIRAN Mag (آمريڪي انگريزي ۾). 6 July 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Malandra, W.W. (1973). "A Glossary of Terms for Weapons and Armor in Old Iranian". Indo-Iranian Journal (Philadelphia: Brill) 15 (4): 264–289. doi:.
- ↑ David Levinson; Karen Christensen (2002). Encyclopedia of Modern Asia: Iaido to Malay. Charles Scribner's Sons. ص. 48. ISBN 978-0-684-80617-4.
- ↑ François de Blois (April 2004). Persian Literature: A Bio-bibliographical Survey. جلد 5. Routledge. ص. 363. ISBN 978-0-947593-47-6. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
Nizami Ganja'i, whose personal name was Ilyas, is the most celebrated native poet of the Persians after Firdausi.
- ↑ Arthur John Arberry, The Legacy of Persia, Oxford: Clarendon Press, 1953, ISBN 0-19-821905-9, p. 200.
- ↑ Von David Levinson; Karen Christensen, Encyclopedia of Modern Asia, Charles Scribner's Sons. 2002, vol. 4, p. 480
- ↑ Frye, R.N., "Darī", The Encyclopaedia of Islam, Brill Publications, CD version.
- 1 2 "National Museum of Iran – Official Site For National Museum Of Iran" (فارسي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "25 million people visited museums last year". IRNA. 7 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 6 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "25 million visited Iran's heritage museums in calendar year". تهران ٽائيمز (انگريزي ۾). 21 May 2019. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 6 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Music History: i. Pre-Islamic Iran". Encyclopedia Iranica. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "GŌSĀN". Encyclopedia Iranica. جلد Xi. ص. 167–170. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2020 تي محفوظ ڪيل. 15 July 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Farrokh, Kaveh (13 January 2023). "Parthian and Central Asian Martial Music". Kaveh Farrokh. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ (Lawergren 2009) harv error: no target: CITEREFLawergren2009 (help) iv. First millennium C.E. (1) Sasanian music, 224–651.
- ↑ "BBCPersian.com". BBC. 26 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Chamber Society: Music of Iran: Pop Music in Iran". Iran Chamber. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 September 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ 'اسکورپیو' در آپارات". بي بي سي فارسي (فارسي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 13 March 2013 تي محفوظ ڪيل. 27 August 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Rebels of rap reign in Iran". San Francisco Chronicle. 16 April 2008. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 22 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Welcome to Encyclopaedia Iranica". Encyclopedia Iranica (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 10 April 2010 تي محفوظ ڪيل. 3 April 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "A Brief Introduction to Iranian Dance". Laurel Victoria Gray. 12 January 2024. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 12 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran's Minister of Culture and Islamic Guidance calls for expansion of ties with UNESCO". UNESCO. 15 December 2014. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 February 2017 تي محفوظ ڪيل. 2 December 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Top Sites in Iran". Alexa Internet. اصل نسخو مان 10 December 2010 تي محفوظ ڪيل. 2 December 2018 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Kamali Dehghan, Saeed (13 May 2015). "From Digikala to Hamijoo: the Iranian startup revolution, phase two". The Guardian. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 12 April 2019 تي محفوظ ڪيل. 14 December 2016 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Williams, Stuart. (October 2008). "DRINKING". Iran – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture. Kuperard. ISBN 978-1-85733-598-9.
Iranians are obsessive tea drinkers
- ↑ Maslin, Jamie. (2009). Iranian Rappers and Persian Porn: A Hitchhiker's Adventures in the New Iran. Skyhorse Publishing Inc. ص. 58. ISBN 978-1-60239-791-0.
Iran is a nation of obsessive tea drinkers
- ↑ Food and Agriculture Organization of the United Nations—Production FAOSTAT آرڪائيو ڪيا ويا 15 November 2011 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين.. Retrieved 30 April 2010.
- ↑ Foodspotting (18 March 2014). "24 / Dessert: Faloodeh". The Foodspotting Field Guide. Chronicle Books. ISBN 978-1-4521-3008-8.
- ↑ Henninger, Danya (7 February 2017). "Franklin Fountain has an ImPeach sundae with 'nuts from the cabinet'". BillyPenn.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 19 August 2017 تي محفوظ ڪيل. 20 July 2017 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Duguid, Naomi (6 September 2016). Taste of Persia: A Cook's Travels Through Armenia, Azerbaijan, Georgia, Iran, and Kurdistan. Artisan. ص. 353. ISBN 978-1-57965-727-7.
... havij bastani, a kind of ice cream float, made with Persian ice cream and carrot juice
- ↑ "Sturgeon Stocks Slump". Iran-daily.com. اصل نسخو مان 16 July 2005 تي محفوظ ڪيل. 21 June 2013 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "The History of Polo". Polomuseum.com. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 17 July 2013 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Ben Johnson. "The origins and history of Polo". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 February 2015 تي محفوظ ڪيل. 27 March 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Chamber Society: Sport in Iran: History of Chogân (Polo)". Iran Chamber. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 26 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Singh, Jaisal (2007). Polo in India. London: New Holland. ص. 10. ISBN 978-1-84537-913-1.
- ↑ "Zurkhaneh Traditional Sports". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 2 May 2024 تي محفوظ ڪيل. 2 May 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "History of Asian Games". محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 18 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iranian Great Power Ambitions and China's Return to the Olympic Movement, 1973–74" (انگريزي ۾). 31 October 2016. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Teenagers won titles in the Tehran 1974 Asian Games where South Korea and Iran were the bests" (آمريڪي انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 28 January 2024 تي محفوظ ڪيل. 28 January 2024 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Rock Climbing Routes, Gear, Photos, Videos & Articles". Rockclimbing.com. 27 October 2009. اصل نسخو مان 15 June 2011 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran Mountain Zone (IMZ)". 11 June 1966. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 9 December 2002 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Mountaineering in Iran". Abc-of-mountaineering.com. اصل نسخو مان 7 July 2011 تي محفوظ ڪيل. 18 June 2011 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran – Guide to Skiing and Snowboarding". 2015. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 8 January 2014 تي محفوظ ڪيل. 29 November 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Dizi (IRI)". FIS. 15 December 2023. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 December 2023 تي محفوظ ڪيل. 15 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "Iran: FIFA/Coca-Cola World Ranking". FIFA. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 14 April 2020 تي محفوظ ڪيل. 4 May 2020 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Hayward, Joshua. "Ranking the Top 20 Stadiums in World Football". Bleacher Report (انگريزي ۾). محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 29 February 2024 تي محفوظ ڪيل. 26 December 2023 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "AIPS Web Site – USA Volleyball president tips Iran to qualify for Rio". 2 December 2011. اصل نسخو مان 15 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ "WorldofVolley :: Volleyball pioneer Ahmad Masajedi says Iran's rise to the top won't stop". 2 December 2011. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 15 October 2015 تي محفوظ ڪيل. 26 October 2015 تي حاصل ڪيل.
- ↑ Alipour, Sam (21 April 2012). "Mission Improbable". ESPN. محفوظ ڪيل مان اصل نسخي کان 24 November 2012 تي محفوظ ڪيل. 21 April 2012 تي حاصل ڪيل.
ٻاهريان ڳنڍڻا
[سنواريو]| لائبريري وسيلا بابت ايران |
حڪومت
[سنواريو]- حڪومت – ايران جي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ
- سپريم اڳواڻ – سپريم اڳواڻ جي سرڪاري ويب سائيٽ
- صدر – صدر جي سرڪاري ويب سائيٽ
- قومي مشاورتي اسيمبلي – قومي مشاورتي اسيمبلي جي سرڪاري ويب سائيٽ
- سپريم ڪورٽ آرڪائيو ڪيا ويا 14 June 2025 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. – ايران جي سپريم ڪورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ
- شماريات – ايران جي شماريات مرڪز جي سرڪاري ويب سائيٽ
تاريخ
[سنواريو]- "ايران جي تاريخ" آرڪائيو ڪيا ويا 29 June 2025 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. – لزبن ۾ ايران جي سفارتخاني جي ويب سائيٽ
سياحت
[سنواريو]- ايران جو دورو ڪريو آرڪائيو ڪيا ويا 4 October 2025 حوالو موجود آهي وي بيڪ مشين. – ايران جو سرڪاري سياحتي پورٽل
نقشا
[سنواريو]
وڪيميڊيا اٽلس آف ايران
Geographic data related to ايران at OpenStreetMap
سانچو:Countries bordering the Persian Gulf
سانچو:Countries and territories of the Middle East سانچو:Countries of Asia سانچو:Navboxes bottom
32°N 53°E / 32°N 53°E / 32; 53 ``` ```
| او آءِ سي | |
| افغانستان | الجزائر | البانيا | آذربائيجان | بحرين | بنگلاديش | بينن | برڪینا فاسو برونائي | ڪيمرون | چاڊ | قمر جا ٻيٽ |آئيوري ڪوسٽ | جبوتي مصر | گيبون | گيمبيا گني | گني بسائو گيانا | انڊونيشيا | ايران عراق | اردن | ڪويت قازقستان | ڪرگزستان | لبنان | ليبيا مالديپ | ملائيشيا | مالي | موريطانيه | مراڪش | موزمبيق | نائيجر نائيجيريا | اومان | |
- Harv and Sfn no-target errors
- Articles containing Persian-language text
- Articles containing عربي-language text
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- Articles with Respell capitalisation issues (uppercase input)
- Articles with Respell capitalisation issues (lowercase input)
- CS1 انگريزي-language sources (en)
- Ill-formatted IPAc-en transclusions
- CS1 برطانوي انگريزي-language sources (en-gb)
- CS1 آمريڪي انگريزي-language sources (en-us)
- Articles with excerpts
- CS1: unfit URL
- CS1 Indian English-language sources (en-in)
- CS1 uses فارسي-language script (fa)
- CS1 فارسي-language sources (fa)
- Pages using multiple image with auto scaled images
- CS1 errors: URL–wikilink conflict
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون
- اڻ تصديق ٿيل دعوائن وارا مضمون from March 2024
- Articles with invalid date parameter in template
- CS1 errors: periodical ignored
- CS1 ترڪي-language sources (tr)
- حوالن وارا ڳنڍڻا نه لڌا سمورن مضمونن ۾
- Articles with dead external links from October 2024
- مستقل نه لڌل حوالن وارا مضمون
- Articles with dead external links from June 2024
- Portal templates with default image
- سانچا
- Arabian Sea
- سان اي سي عنصر14
- VIAF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- LCCN سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- ISNI سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- BNF سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- BIBSYS سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- NLA سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون
- Coordinates on Wikidata
- ايران
- ايشيا جا ملڪ
- G15 ملڪ
- ايراني مٿاڇري
- اسلامي جمهوريائون
- برڪس ملڪ
- اوپيڪ جا رڪن ملڪ
- اسلامي سهڪار تنظيم جا رڪن ملڪ
- گڏيل قومن جا رڪن ملڪ
- آمراڻي رياستون
- اهي ملڪ ۽ علائقا جتي فارسي سرڪاري ٻولي آهي
- رياستون ۽ علائقا جيڪي ڇهين صدي ق م ۾ قائم ٿيا
- رياستون ۽ علائقا جيڪي 1501ع ۾ قائم ٿيا
- رياستون ۽ علائقا جيڪي 1979ع ۾ قائم ٿيا
- اولهه ايشيا جا ملڪ
- 1979ع ۾ ايران ۾ قيام
- اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون
- ڊيولپنگ 8 ملڪن جا رڪن
- دينياتي رياستون
- مذهب ۽ سياست
- ملڪ
- المشرق
- خدائي راڄَ
- ايشيا ۾ ملڪ
- اسلامي رياستون
- وچ اوڀر جا ملڪ
- اولھه ايشيا جا ملڪ
- او آئي سي جا ڀاتي ملڪ
- گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ
- فارسي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
- بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا
- براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا