Milano
| |
|---|---|
| Comune di Milano | |
.jpg&mode=clean) Pamje panoramike e Milanos me zonën e biznesit të Porta Nuovës.  La Skala  Katedralja  Galeria Viktori Emanueli II  Kalaja Sforza  Porta Sempione  Milano Qendror .jpg&mode=clean) Bazilika Shën Karlo al Korso | |
 Coat of arms | |
  Milano Vendndodhja në Itali | |
| Koordinatat: 45°28′1″N 9°11′24″E / 45.46694°N 9.19000°E / 45.46694; 9.19000 | |
| Vendi |  Italia |
| Rajoni | Lombardia |
| Qyteti metropolitan | Milano (MI) |
| Qeverisja | |
| • Kryetari | Giuseppe Sala |
| Sipërfaqja | |
• Total | 181,67 km2 (7,014 sq mi) |
| Lartësia | 122 m (400 ft) |
| Popullsia (31 dhjetor 2024) | |
• Total | 1.407.444 |
| • Dendësia | 77/km2 (200/sq mi) |
| Emërtimi i banorëve | milanezë |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| • Verë (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Shenjti mbrojtës | Shën Ambrozi |
| Dita festive | 7 dhjetor |
| Faqja zyrtare | Faqja zyrtare |
Milano (milanisht: Milan) është një qytet dhe komunë në veriperëndim të Italisë, kryeqendra e rajonit Lombardia dhe e Qytetit metropolitan të Milanos. Është qyteti i dytë i Italisë për popullsi dhe qendra kryesore financiare, tregtare e ekonomike e vendit.[1] Sipas të dhënave zyrtare të Komunës së Milanos, më 31 dhjetor 2024 qyteti kishte 1.407.444 banorë.[2]
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Milano ndodhet në pjesën perëndimore të Luginës së Padanisë, në zemër të Lombardisë. Territori komunal shtrihet në 181,67 km² dhe qyteti ka një lartësi të përafërt prej 122 m mbi nivelin e detit.[2][3]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Historia e Milanos nis si vendbanim i themeluar nga galët rreth shekullit VI p.e.s.; më vonë ai u bë kryeqendra e fisit kelt të insubrëve. Në vitin 222 p.e.s. qyteti, atëherë i njohur si Mediolanum, u pushtua nga romakët.[4]
Në epokën romake Milano fitoi peshë politike dhe ekonomike të madhe. Në shekullin III të erës sonë, pas riorganizimit të perandorisë nga Diokleciani, qyteti u bë rezidencë dhe qendër kryesore administrative e perandorit në Perëndim.[4] Emri i qytetit lidhet edhe me Ediktin e Milanos të vitit 313, marrëveshje që vendosi tolerancën fetare për krishterimin në Perandorinë Romake.[5]
Në Mesjetë Milano u shndërrua në një komunë të fuqishme dhe më pas në një nga qendrat më të rëndësishme politike të Lombardisë. Në shekujt XIII–XV qyteti kaloi nën sundimin e Viscontive dhe më pas të Sforcave, periudhë në të cilën njohu një lulëzim të madh ekonomik e kulturor dhe u bë një nga qendrat kryesore të Rilindjes italiane.[4]
Pas periudhave franceze dhe habsburgase, Milano u përfshi në shtetin italian në shekullin XIX dhe më vonë u zhvillua si qendra më e madhe industriale, financiare dhe kulturore e Italisë moderne.[1]
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Më 31 dhjetor 2024 popullsia rezidente e Milanos ishte 1.407.444 banorë.[2] Në dhjetëvjeçarin 2014–2024 popullsia e qytetit u rrit me 4,2%, ndërsa pesha e banorëve me shtetësi të huaj arriti në 21,4% të popullsisë totale.[2]
Ekonomia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Milano konsiderohet qendra kryesore financiare e Italisë dhe qyteti i saj më i pasur në planin ekonomik. Sipas Britannicës, ai është qyteti më i rëndësishëm italian për financën, prodhimin dhe tregtinë.[1] Në qytet ndodhen seli të institucioneve financiare, të industrive të mëdha, të medias dhe të modës, çka e bën atë një nga nyjat ekonomike më të rëndësishme të Evropës jugore.[1]
Monumentet dhe kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Milano është një nga qendrat më të rëndësishme artistike dhe kulturore të Italisë. Monumenti më i njohur i qytetit është Katedralja e Milanos, e paraqitur nga faqja zyrtare si simbol i qytetit dhe e kushtuar Shën Marisë Nascente.[6]
Midis monumenteve dhe hapësirave më të njohura të qytetit janë edhe Kështjella Sforcesko, Galeria Viktor Emanueli II dhe qendra historike e qytetit.[1]
Një nga sitet më të rëndësishme kulturore është Kisha dhe manastiri dominikan i Shën Marisë së Hireve, ku ndodhet edhe Darka e Fundit e Leonardo da Vinçit. UNESCO e paraqet këtë kompleks si një vepër me vlerë universale të jashtëzakonshme, të lidhur pazgjidhshmërisht me pikturën e Leonardos.[7]
Milano është gjithashtu i njohur për Teatrin alla Scala, një nga teatrot e operës më të famshëm në botë. Faqja zyrtare e teatrit kujton se ai u themelua për të zëvendësuar Teatrin Dukal të shkatërruar nga zjarri dhe u hap në vitin 1778.[8]
Arsimi dhe kërkimi shkencor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Milano është një nga qendrat më të mëdha universitare të Italisë. Universiteti i Milanos u themelua zyrtarisht më 8 dhjetor 1924, sipas vetë universitetit, dhe sot është një nga institucionet akademike më të mëdha të vendit.[9]
Në qytet ndodhet gjithashtu Universiteti Bokoni, i themeluar në vitin 1902 dhe i njohur si institucioni i parë italian i arsimit të lartë që dha diploma në ekonomi.[10]
Transporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Milano është nyja më e rëndësishme e transportit në Italinë veriore. Sistemi i transportit urban përfshin pesë linja metroje — M1, M2, M3, M4 dhe M5 — që lidhin qytetin me periferinë dhe me zonën përreth.[11] ATM publikon gjithashtu hartat zyrtare të rrjetit të metrosë, tramvajit, autobusëve dhe hekurudhave suburbane.[12]
Qyteti shërbehet nga sistemi aeroportual i Milanos, i përbërë kryesisht nga Malpensa dhe Linate. Sipas SEA-s, në vitin 2024 në aeroportet e Milanos kaluan gjithsej 39,3 milion pasagjerë.[13]
Shenjti mbrojtës i qytetit është Shën Ambrozi. Festa e tij kremtohet më 7 dhjetor dhe është një nga datat më të rëndësishme të jetës qytetare milaneze.[14] Italia.it dhe faqja e Bazilikës së Shën Ambrozit e paraqesin figurën e Ambrozit si themelore për identitetin shpirtëror dhe qytetar të Milanos.[14][15]
Po më 7 dhjetor zhvillohen tradicionalisht edhe hapja e sezonit të Teatrit alla Scala dhe aktivitetet qytetare të lidhura me festën e Shën Ambrozit.[14][8]
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 1 2 3 4 5 Milan, Encyclopaedia Britannica. Qasur më 10 prill 2026.
- 1 2 3 4 Andamento della popolazione 2014–2024, Comune di Milano. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Comune di Milano, Città metropolitana di Milano. Qasur më 10 prill 2026.
- 1 2 3 History of Milan, Encyclopaedia Britannica. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Edict of Milan, Encyclopaedia Britannica. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Duomo di Milano, Veneranda Fabbrica del Duomo di Milano. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Church and Dominican Convent of Santa Maria delle Grazie with “The Last Supper” by Leonardo da Vinci, UNESCO World Heritage Centre. Qasur më 10 prill 2026.
- 1 2 History, Teatro alla Scala. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ A hundred years in the life of the University of Milan, Università degli Studi di Milano. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ History, Bocconi University. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Metro, Tram e Bus a Milano, YesMilano. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Mappe, ATM. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Relazione Finanziaria Annuale 2024[lidhje e vdekur], SEA. Qasur më 10 prill 2026.
- 1 2 3 Tutto su Sant’Ambrogio, il Patrono di Milano, Italia.it. Qasur më 10 prill 2026.
- ↑ Basilica, Basilica di Sant'Ambrogio. Qasur më 10 prill 2026.
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me Milano.